týsdagur 8. mars 2016síða 18

Mikudagur 9. mars 2016 · Nr. 29 18 Sosialurin TÍÐARGREIN Útbúgving og vælferð V ið verkætlanini Manntal 2011 – fyrsta fólkateljing í Føroyum síðani 1977 – hava vit fingið til vega nýggj og leingi saknað hagtøl fyri út­búgv­ ingarstigið í landinum. Um hugt verður eftir støðuni hjá teim vælútbúnu føroyingum, so smæðast vit ikki burtur millum hini Norðurlondini. Taka vit t.d. tey, sum eru 45-54 ár, so liggja vit næst Finnlandi, sum er á odda av Norðurlondum við flest borgarum, ið hava hægstu útbúgving í hesum aldursbólki. Men tað sama kann tíverri ikki sigast um støðu okkara í hinum end­anum av útbúgvingarskipanini. Smb. Hagstovuni var í 2011 talið av føroyingum yngri enn 30 ár, sum onga ungdómsútbúgving høvdu eftir grundskúlan, 21% av kvinn­ unum og 32% av monnunum. Av Norðurlondum er bara Ísland verri fyri á hesum øki. Grønland er ikki við í uppgerðini. Hesin veruleiki liggur ikki so ógvuliga langt burturi frá PISA Før­oyar 2009, har sagt varð í nið­ ur­støðuni, at “meira enn triði hvør næmingur í 9. flokki verður roknaður ikki at hava virkisføran lesiførleika, sum krevst til víðari útbúgving og fyri at kunna røkja mong vanlig størv.” Heildarmyndin av útbúgving í Føroyum vísir stór frávik, verð­ ur hugt at aldri, kyni og hvar í land­inum fólkið býr. Taka vit all­ ar føroyingar eldri enn 15 ár undir einum, so hava 36% bara fólka­ skúlan umframt okkurt stutt skeið sum útbúgving. Umleið líka stór­ur partur hevur miðnám og yrkis­útbúgving. Seinastu 27% hava miðhøga og hægri útbúgving. Hagstovan roknar við fýra útbúgvingarstigum. Tað eru tey sum hava: 1. Skeið o.t., sum er styttri enn eitt ár eftir fólkaskúlan. Hesin bólkur verður í hesari greinini nevnd ófaklærd. 2. Miðnáms- ella yrkisútbúgving. 3. Miðhøga útbúgving (BA, diplom o.l.) 4. Hægri útbúgving (kandidat, master o.l.) Misjavnt kring landið Manntal 2011 hevur kannað út­ búgv­ingarstigið kring landið, sum fevnir um øll, sum eru 15 ár og eldri. Tølini vísa eitt týði­ligt mynstur, at Føroyar eru mestsum í trimum stigum innan útbúgvingarøkið. Sí Mynd 1 Hægsta útbúgvingarstig er ikki óvæntað í Suðurstreymoy. Har eru nógv flest við hægstu útbúgving, og har er eisini minsti parturin av teimum ófaklærdu (29%). Lægsta útbúgvingarstig er í Sand­oy og Suðuroy, sum serliga skilja seg frá restini av landinum, tí at heili 46-49% av fólkinum 15 ár og eldri eru ófaklærd. Eisini hevur hesin partur av landinum fægst av teimum við miðnáms- og yrkisútbúgvingum, og eisini fægst av teimum við miðhøgum og høg­ um útbúgvingum. Mittasta útbúgvingarstigið fevn­ir um Norðoyggjar, Eysturoy, Norð­streym og Vágar, og har er myndin so at siga tann sama. Hetta er stak óheppið, og her eigur vend at koma í, áðrenn enn størri munur verður millum út­ búgv­ingarstigini kring landið. Tá kann vandi verða fyri, at negativur sosialur arvur kann koma at gera um seg, t.e. at útbúgvingarstigið hjá foreldrunum kann fara at hava beinleiðis ávirkan á, hvørj­ar møguleikar næmingarnir hava í skúlanum og seinni í útbúgvingar­ skipanini. Annað er, at vandi er fyri at tey ungu kunnu koma at lesa seg av bygdini, tí tað kann verða ringt at finna størv uttan fyri høv­uðs­ staðarøkið, sum hóska til út­búgv­ ing teirra. Føroyar og umheimurin Fólkaheilsuráðið gjørdi fyri nøkr­ um árum síðani kanningina Før­ oyar besta land í heiminum. Kann­ ingin er grundað á OECD Better Life Initiative og Gallup World Poll, og eitt av teim 11 økjunum, kanningin fevndi um, er útbúgving. Fólk í OECD londunum eru vorð­in alt betri útbúgvin seinastu árini, og eisini eru londini farin at líkjast hvør øðrum alt meiri, tá ið hugt verður eftir útbúgvingarstigi. Umframt at útbúgving er lykilin til ríkidømið hjá londunum, er hon eisini ein av fortreytunum fyri betri lívi hjá fólki. Óbeinleiðis ger útbúgving eisini sítt til at geva ein heilsubetri lívsstíl. Kanningin brúkti tveir indika­ torar at meta útbúgvingar­stig okk­ ara sammett við OECD-londini. Tann fyrra er, hvussu nógv hava mið­námsútbúgving, og hin er PISA- úr­slitini. Føroyar hava lág tøl í báðum indikatorunum og enda á einum 31. plássi. Tað er serliga okkara PISA- úrslit í lesiførleika, sum eru vánalig. Men eisini hava vit eitt fólk, sum er lágt útbúgvið sammett við OECD- londini, tá ið hugt verður eftir tí parti, sum tekur miðnám. Øll Norðurlond, undantikið Ís­ land og Føroyar, liggja yvir mið­ al av 35 OECD-londum, um hugt verður eftir, hvussu nógvir íbúgvar í minsta lagi hava ein miðnáms­út­ búgving. Grønland er ikki við í kann­ingini. Fólkaheilsuráðið sigur í niður­ støðuni, at »sostatt eru vit eitt land við einum vánaligum útbúgvingar­ stigi, sum eisini ávirkar alt okkara lív.« Útbúgving og inntøka Tað eru tey, ið halda, at útbúgving kanska ikki hevur so stóran týdning, tí nógv av teim ófaklærdu - serliga menn - vinna so nógvan pen­ing hóast alt. Og at teir soleið­is sæð velja pengar fram um útbúgv­ ing. Men hetta er ikki heilt rætt. Úr fólkateljingini ber til at síggja, hvussu inntøkan broytist við hækkandi útbúgving, og tað er ikki óvæntað, at greitt samband er millum útbúgving og inntøku. Hetta kann lýsast við dømum, ið kunnu lesast í talvuni. Sí Mynd 2 Um hugt verður eftir teimum, ið hava eina tøka ársinntøku (t.e. inntøka eftir skatt), sum liggur undir 200.000 so eru 68% av øllum ófaklærdum monnum og 94% av ófaklærdum kvinnum í hesum bólki. Annað dømi er at hyggja eftir teimum, ið hava tøka ársinntøku yvir 200.000 sæð í mun til tað útbúgvingarstig, tey hava. Tølin vísa, at av føroyingum við hægri útbúgving liggja 80% av monnum í hesum bólki og 74% av kvinnum. Av ófaklærdum føroyingum røkka einans 32% av monnum og 6% av kvinnum hesa ársinntøku. Hyggja vit eftir teim høgu inn­tøkunum, sum eru oman fyri 300.000 eftir skatt, so fáa bert 8% av ófaklærdum monnum hesa árs­ inntøku. Ongin ófaklærd kvinna røkk­ur hendan inntøkubólk. Johnny í Grótinum, búskapar­ frøðingur hevði áhugaverda tíðar­ g­rein um hesi viðurskifti í Dimma­ lætting 12/12 2014, har hann tekur støði í, hvussu Hagstovan greinar samanheingið millum útbúgv­ing­ arstig og inntøku. Úr fólka­telj­ingini ber sostatt til at síggja, hvussu inn­tøkan broytist við hækkandi útbúgving. Hann sigur m.a. í greinini, at óteljandi hagtalsligar greining­ar hava staðfest, at greitt sam­band er millum útbúgving og búskapar­ vøkstur. Tess hægri útbúgving, tess hægri inntøku. Samfelagsbúskaparliga er tað tí ynskiligt, at tann einstaki hevur eina tilstuðlan at taka eina útbúgv­ ing. Tilstuðlanin er størst fyri kvinnur, tí tað eru sera fáar ófak­ lærdar kvinnur, sum hava høga árs­inn­tøku. Við øðrum orðum má ein kvinna útbúgva seg fyri at fáa høga løn, meðan (nakrir) føroyskir menn kunnu saktans fáa eina høga inntøku, hóast teir ikki hava nakra útbúgving. Johnny kemur til ta niðurstøðu, at tað lønar seg bæði fyri kvinnur og menn at taka eina útbúgving. Ein tvørsøgn í hesum er, at sjálvt um (yngri) kvinnur hava betri útbúgving enn menn, so eru tað mennirnir, sum hava tær hægru inntøkurnar. Ein av orsøk- un­um til tað er, at so stórur partur av føroyskum kvinnum arbeiða parttíð. Av 35 londum í Evropa, sum Hagstovan nevnir, er tað bara í Sveis og Niðurlondum, at kvinn­ urnar arbeiða meiri parttíð enn í Føroyum. Onnur orsøk kann verða, at kvinnur sita á flestøllum størvum innan umsorgan, skrivstovu, heilsu og námsfrøði, ið ikki teljast millum tey hægst løntu. Útbúgving og kyn Tá ið Hagstovan almanna­kunn­ gjørdi fyrstu úrslitini frá fólka­ telj­ingini, hefti ein av føroysku Útbúgving hevur ikki fylt smávegis í almenna kjakinum seinastu árini. Tilgongdin til miðnámsskúlarnar er stór, Fróðskaparsetrið er í stórari menning, og tað er alt at fegnast um. Men verri er statt í hinum endanum av útbúgvingarskipani: Fleiri enn 3. hvør føroyingur hevur ongan lut fingið í tí vælferð, sum ein ungdómsútbúgving er. Í tí yngra endanum eru tað serliga tann stóri parturin av monnum, sum ikki koma víðari eftir fólkaskúlan Dagbjartur Debes Fróðskaparsetur Føroya dagbjarturd@setur.fo Savnsmynd