týsdagur 3. mai 2016síða 8

Mikudagur 4. mai 2016 · Nr. 51 8 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 HEILSA Vilmund Jacobsen Hon er ung, aktiv og er á trem­ur við heilsu, um vit so kunnu siga. Hon er ikki júst tað, vit seta í samband við sjúku og vánaligan lívshátt. Kort­ini hevur 36 ára gamla, danska kvinnan, Pia E. Christensen, fingið byrjandi slitgikt í mjadnarnar. Hon líður av giktasjúku, sum lækn­ar og fysioterapeutar ofta ikki geva sær far um. Ikki ov prúð Navnið slitgikt merkir, at bróskið í liðunum er tynt, og hetta er nakað, sum hend­ ir líðandi og yvir langa tíð. Ein av orsøkunum er fram­ taks­loysi, tá bróskið hevur brúk fyri teirri føðslu, sum aktivitetur gevur. Tá tú íðkar, gerast vødd­ ar­nir sterkir, og tá eru teir við til at bera kropp­in. Hetta lættir um trýstið á brósk­ið, sum heldur okk­ ara beinagrind saman. Tí er yvir­vekt og ein­tátt­aðar rørsl­ ur eisini ein vanda­táttur, tá tað merkir, at liðirnir gerast belastaðir ella tyngdir. Pia E. Christensen er ikki ov prúð, og hon hevur altíð verið ógvuliga aktiv og hevur íðkað fleiri ymiskar ítróttar­ greinar, eitt nú fitness, boksing og renning. Hon líkist slett ikki einum eyð­ kend­um sjúklingi við slitgikt. Kort­ini er bróskið í aðrari mjødn hennara tunnslitið. Í fleiri ár – og við millum­ bilum – hevur hon havt trupul­leikar við mjødnini, men hon hevur sum oftast skump­að pínuna frá sær sum van­liga vøddapínu eftir venjing. Bæði læknar, fysiotera­ peutar og kiropraktorar hava yvirsæð orsøkina til ta pínu, hon hevur søkt sær hjálp fyri. Hetta slag av slitgikt, sum á donskum verður kallað »impingement«, hevur bert verið kent síðan 2008, og tað er helst orsøkin til, at fleiri við­gerðarar ikki kenna hesa giktina. Langtíðarárin »Impingement« er eitt heiti fyri, at tað bein í mjødnini, sum lærbeinið situr á – ella sjálv­ur knúturin á lær­legg­ inum – veksur út. Tað merkir, at bróskið við ymiskum rørsl­um verður kleimt og slítist. Í longdini kann hetta føra til slitgikt, soleiðis sum tað er vorðið hjá Piu E. Christensen. Bent Lund, yvirlækni og ortopediskur skurðlækni á Universitetssjúkrahúsinum í Århuus heldur – eins og Aleris Hamlet, ein av ser­ frøð­ing­unum, sum vita mest um »impingement« í Dan­ mark – at dømi við Piu E. Christensen ikki er óvanligt í hans­ara verð. – Støðan byrjar á ungum árum, men vit vita ikki við vissu, um orsøkin er arva­lig, um talan er um umhvørvis­ ligar orsøkir, sum eru avger­ andi – ella, um talan er um bæði tingini. Støðan sæst oftast hjá ungum, aktivum fólk­um, men hetta kann hanga saman við, at tað ofta gevur pínu, tá tú ert aktivur og flytir beinini heilt út í tær støður, har pínan plágar mest. Vit vita eisini, at tað eru mong, sum hava »impingement« í lendunum – uttan, at hetta førir til slit­ gikt og pínu annars. Tað er Bent Lund, sum hev­ur viðgjørt Piu E. Christensen, og hann er eis­ ini varugur við, at tað við so nýggjari vitan eisini er nógv, sum hann ikki veit. – Vit kunnu gera eina kikara­skurðviðgerð, har vit taka burtur avlopsbein, so­ leiðis at bróskið ikki longur verður tyngt. Men, akkurát nú er tøknin so nýggj, at vit fakt­iskt ikki vita, hvussu effektin er tíggju ella tjúgu ár eftir viðgerðina, sigur lækn­in. Endurvenjing Eftir skurðviðgerð er tað týdn­ingarmikið, at sjúk­ling­ urin beinanvegin kemur í gongd við endurvenjing, so­ leiðis at arrvevnaður ikki legst um liðin og ger hann stívan. Tað er júst her, at Pia E. Christensen var stødd, tá henda greinin varð skrivað. – Eg merki væl, at tað við­ hvørt er trupult at venja. Eg tori ikki so væl at gera rørsl­ur, tí eg stúri fyri pín­ uni – longu, áðrenn eg fari í gongd. Eg eri eisini bangin fyri at tyngja um liðin. Bent Lund hevur sagt mær, at eg ongantíð komi at renna maraton, men tað er eisini í lagi, um eg bara kann liva eitt vanligt lív og íðka motión. Á tann hátt er mítt fokus broytt. Í byrjanini var eg hørm um, at eg ikki longur kundi luttaka í fitness-mara­ ton í einar tríggjar ella fýra tímar, men nú gleðist eg bara, um eg ikki gerist avlamin, sigur hon. Kelda: www.helse.dk Slitgikt kann raka ung og aktiv Viðgerðarstøðirnar SANO Lillan Garby, leiðari á Sano í Skælskør, sigur, at nógvir giktasjúklingar hava trupult við at finna seg í teimum avmarkingum, sum sjúkan hevur við sær – Tað er trupult fyri mong at viðurkenna, at tey eru sjúk. Vanlig ting, eitt nú at lata seg í og persón­ ligt reinføri, kunnu vera trupul, tá tú eitt nú hev­ ur pínu í rygginum. Neyð­ ugt er at læra at liva við teirri pínu og teimum av­ mark­ing­um, sum sjúkan hevur, sam­stundis sum roynt verður at bøta um heils­una og at fokusera á ítøkilig mál, sigur hon. Sano hevur deild í Skælskør, Middelfart og í Århuus. Sjúklingar kunnu visiter­ast til Sano, har uppi­haldið verður goldið, men tað er ein fíggjarlig ramma sum ger av, hvussu nógvir sjúklingar kunnu fáa uppi­haldið goldið. Tað eru eisini nøkur sum fáa uppi­haldið goldið um eina heilsu­trygging, ella tey fáa eitt legat – og at enda eru tað nøkur, sum gjalda uppihaldið sjálvi. Kelda: www.helse.dk – Giktastøðan byrjar á ungum árum, men vit vita ikki við vissu, um orsøkin er arvalig, um talan er um umhvørvisligar orsøkir, sum eru avgerandi – ella, um talan er um bæði tingini, sigur Bent Lund, yvirlækni og ortopediskur skurðlækni – Vit kunnu gera eina kikaraskurðviðgerð, har vit taka burtur avlopsbein, soleiðis at bróskið ikki longur verður tyngt, sigur Bent Lund, yvirlækni og ortopediskur skurðlækni Eftir skurðviðgerð er týdn­ ingarmikið, at sjúk­ling­urin beinanvegin kemur í gongd við endur­venjing, soleiðis at arr­vevn­aður ikki legst um liðin og ger hann stívan