hósdagur 5. mai 2016síða 35

FRÍGGJADAGUR 6. MAI 2016 SOSIALURIN 52 35 Meinhard Jacobsen Tá ið eg, nú ein dagin, kom aftur til Føroya og stóð á rampuni á flog­ vøllinum, kendist luftin so óvanliga frísk og klár. Komin til hús, fór eg at lesa bløð­ ini. Sá beinanvegin eina grein, um at Astrup var farin úr nevndini í Eik. Roknaði við, at Astrup var givin vegna aldur. Nakað, sum átti at verið hent fyri fleiri árum síðan. Eftir góðum etiskum og moralsk­um reglum, ”Corporate Gover­nance”, so átti Astrup, sum fyrr­ver­andi stjóri, ongantíð at verð­ ið valdur í nevndina hjá Eik. Las víðari og kom fram til, at Astrup var givin, tí hann var ósamd­ur um skattauppgerðina hjá Eik. Hann metir, at Eik hevur ikki rætt til ein frádrátt, sum teir hava fingið frá Taks. Hvakk við - er hetta sami Astrup, ið eg kenni frá fyrr av? Setti meg at hugsa eina løtu, um henda nýggja “moralens vogter”. Tók ein blýant og fór at skriva niður nakrar hendingar, ið komu mær til hugs, í samband við Astrup. Ikki gekk long tíð, so var blaðið, ið skriva var á, fult. Lítið, fyri ikki at siga einki, sást til moral í niðurskrivaðu linjunum. Skal eftir­fylgjandi nevna fýra av hend­ ing­unum, ið komu mær í huga hesa løtu. (Skattamálið hjá Eik, er hesum skrivi óviðkomandi). Nú nógv verður tosa um mark-n­ aðir, marknaðaratgongd og virðis­ vøkstur – kom eg at hugsa um Faroe Seafood Grimsby. Undir kreppuni fyrst í 1990-ár­ unum, var Faroe Seafood í stórum trupulleikum. Ein umskipan var í gongd, men túrurin var ikki komin til deildina í Grimsby. Men tá var tað sum í sanginum hjá Kim Larsen ”midt om natten”, møguliga í Middelfart, tá tekur Astrup og selur virkið, Faroe Seafood Grimsby, til táverandi nevndarformenn í ávika­vist Føroya Banka og í Faroe Seafood. Ein almennur banki ger ein klokkukláran insidera-handil. Sama uppskrift sum hjá olegark­un- um í Russlandi. ”Utroligt!” Føroysk virðis­skapan í Bretlandi bleiv søga eftir einari nátt. Moralur – eingin. Faroe Seafood var í 2010 (með­ a­n eg sjálvur var stjóri), í stór­um trupul­leikum. Tó var ein loysn fyri framman – millum høvuðs­kredi- torarnar, Eik og gamla Kaupthing. Men sama vikuskiftið, sum loysnin skuldi staðfestast, fór Eik á húsa­ gang. Astrup kom heim, til at verða stjóri í Eik. Kann verða, at hann hugsaði, at nú var ”gengældelsens time” kom­ in – eftir at Faroe Seafood nøkur ár frammanundan hevði skift banka­ samband frá Føroya Banka, har Astrup tá var stjóri, til Kaupthing. Eg veit, at Astrup fundaðist við nevndarformannin í Faroe Seafood, Inga Højgaard. Hvat teir fundaðust um, veit eg av góðum grundum ikki, tí eg hevði ongan fund við Astrup um Faroe Seafood, hóast eg bað um fund við hann, um hetta málið. Tann 3. desember 2010 steðgaði Eik/Astrup rakstrarkredittinum hjá Faroe Seafood, og felagið fór á húsagang. Tá ið Faroe Seafood fór á húsagang, var støðan rímiliga ein­ føld. Har vóru næstan eingir van­ ligir kreditorar. Øll lønarkrøv vóru ajour og allar vanligar rokningar goldnar. Um nakar vilji var hjá banka­sambondunum, at finna eina loysn, so var hetta lutfalsliga ein­falt. Eik valdi Inga Højgaard, nevnd­ ar­formannin í Faroe Seafood, til bústjóra. Hetta forkláraði eina und- arliga støðu, ið vit høvdu upplivað áðrenn húsagangin. Nevniliga at nevndarformaðurin boðaði frá, at hann fór einki aktivt at gera, fyri at Faroe Seafood kundi fáa eina loysn. Helt annars, at fremsta uppgáva hjá einum nevndarformanni var at arbeiða fyri felagsins besta. Sigast má, at valið av bú­stjóra kom sera óvart á. Sum nevndar­for­ maður var Ingi Højgaard inhabilur at verða bústjóri eftir konkurslógini §238. Til tann, ið hevur áhuga, sí úrskurð frá Eystara Landsrætti, UfR 2002 233. Harafturat starvaðist Ingi Højgaard hjá tí advokatefelag, ið hevði havt øll málini, ið eg kann minnast, hjá Faroe Seafood/United Seafood (við undantak av einum). Moralur – eingin. Tað verður tosað nógv um virðis­ vøkstur í uppsjóvarvinnuni. Eik átti, saman við feløgum hjá upp­ sjóvarvinnuni í Gøtu og í Fuglafirði, uppsjóvarvirkið í Kollafirði. Hetta virkið kláraði seg ikki fíggj­ar­liga. Møguliga tí at vinnu­ ligu eigararnir landaðu ov lítið til virkið. Haldi, at vinnuligu eig­ar­ arnir høvdu ta niðurstøðu, at eing­ in makrelur var í føroyskum sjógvi. Ná, men líkamikið – virkið í Kolla­ firði fór á húsagang og end­aði hjá Eik. Hetta hendi, áðrenn Føroyar upp­søgdu makrelavtaluna. Eik gjørdi síðan eina leiguavtalu við Han­us Hansen og hollendarar um virkið. Henda avtala var galdandi, tá ið Eik fór á húsagang. Tá ið Føroyar uppsøgdu makrel­ avtaluna – og føroyingar eftir tað høvdu fiskað stórar nøgdir av makreli í føroyskum sjógvi – ja, tá visti hvørt mansbarn, at tað var nógvur uppsjóvarfiskur í før­oysk­ um øki. Sjálvt reiðaríini í upp­ sjóvar­vinnuni noyddust tá at koma til bekennilsi. Virðini vóru øgilig. Men henda støðan tóktist als ikki at rína við Astrup. Um aldurin hjá Astrup hevur havt við sær, at hann ikki fekk við, hvat ið gekk fyri seg, veit eg ikki. Tí uttan at blunka tók Astrup og seldi (gav) hollendarum virkið í Kollafirði. Moralur – eingin. Tá ið Faroe Seafood fór á húsa­ gang í 2010, hevði EIK eitt lán í skip­ unum hjá Faroe Fish II (fyrr Beta). Tað lánið var triði veðrættur á góðar 21 mill kr í skipunum Róki og Lerki. Móðurfelagið veðhelt fyri hesum láni. Hesi skip vóru lutfals­liga nýggj. Tá ið skipini vórðu keypt, var endamálið at royna at fiska øðrvísi enn tað vanliga. Av tí sama hava hesi skipini nógv størst tog­megi í tí føroyska botn­fiska­flot­anum – og eru sostatt eisini best egnað til at trola eftir upp­sjóvar­fiski. Áðrenn bústjórarnir fóru undir at selja aktivini, tók Astrup og seldi hetta lánið til Varðan fyri umleið 5 milliónir krónur. Haldi, at Astrup hevur verið minst ein túr við Finni Fríða, ið Varðin eigur. Hetta er mær kunnugt einasta lán uppá skip í botnfiskaflotanum, ið kunnu fiska makrel (tey bestu), sum ein banki hevur mist pengar uppá. Astrup setti sama húsagang, sum hann sjálvur hevði kravt, úr gildi; og soleiðis gav hann útvaldum keyp­ arunum ein fyrimun uppá 16-17 mill. kr. til at keypa skipini eftir Faroe Seafood. Varðin seldi síðan hetta lán aftur fyri góðar 21 mill kr. (full upphædd) til eitt samtak við Varðanum og Framherja/Samherja (sí sendingina um EIK, og m.a. Eyst­ fallsker, har Astrup luttekur). Tað nyttar lítið at fýlast at oli­ gark­um um dagin, fyri síðan at skapa teir um náttina. Moralur – eingin. Við handlum sum seinastu døm­ ini vísa á so er einki at siga til, at nógvir pengar blivu mistir uppá EIK. Tað má verða upp til hvønn ein­stakan at meta um, hví Astrup handl­aði, sum hann gjørdi. Var tað nepotisma? Presenilitetur? Vána­ ligt bankahandverk? Kanska visti hann ikki betur? Ella okkurt ann­ að? Hvør veit – kanska er Astrup nú eitt gott dømi um tað gamla danska orðatakið, sum sigur, at ”da fanden blev gammel, gik han i kloster”. Fari at enda at ynskja Astrup við familju alt tað besta framyvir og vóni – nú moralurin er í hásæti – at tað fer at eydnast honum at fáa rætt í, um ikki annað, onkrari av teimum sakum, ið hann hevur koyr­andi. P.S. Nú vil onkur freistast til at siga: ”Tú ert argur, tí hann koyrdi tykkum á húsagang.” Til tað vil eg siga: Ja, eitt sindur argur, men sera harmur um øll okkara dugnaligu starvsfólk á Faroe Seafood, sum upp undir jól 2010 blivu rakt av einum húsagangi, ið eftir mínari bestu sannføring var púra óneyðugur. Astrup, Astrup über alles Bárður Nielsen formaður í Sambandsflokkinum Ímeðan sam­ gongan ræðist at taka ábyrgd, er líkt til, at Sam- bandsflokkurin er einasti flokkur á Tingi, ið hevur sett síni tingfólk frí til at atkvøða eftir egnari sannføring, tá ið rættindi til samkynd vórðu fyri í Løgtinginum Hóast eg ikki fari at leggja nógv aftur at víðfevnda orðaskiftinum um rættindi til samkynd, er týð­andi at nema við nøkur sentral viður­ skifti, áðrenn orðaskiftið endar í hesum umfari. Vítt til veggja í flokkinum Eitt prinsipp, sum vigar nógv í Sambandsflokkinum, er, at tað skal standa tinglimum frítt at atkvøða eftir egnari sannføring í málum av sonevndum ”etiskum” slagi. Sama sást ikki í øðrum flokkum, og líkt er til, at Sambandsflokkurin er einasti flokkur á Tingi, ið setti síni tingfólk frí til at atkvøða – eisini hóast fleiri í samgonguni vildu sleppa at atkvøða frítt. Soleiðis er vítt til veggja í Sam­ bandsflokkinum, og soleiðis eigur tað at vera. Fram eftir fummum Málið um rættindi til samkynd fór ígjøgnum Tingið óvanliga ódámliga, óvirðiliga og hartil klossut. Hetta var ein høvuðskritikkur frá Sambandsflokkinum, tó at grundleggjandi virðið er, at allir samfelagsbólkar eiga og skulu hava grundleggjandi rættindi. Fýra tingfólk løgdu uppskotið fram, hóast eitt slíkt mál sjálvandi eigur at koma frá landsstýrinum og í samráð við stjórnina um tað løg­frøðiliga og praktiska. Lógar­ arbeiðið var út av lagi vánaliga frá­ gingið, og sjáldan hevur løg­tings­ skrivstovan talað so harðliga at. Einki heimaarbeiði var gjørt. Heldur enn at landsstýrið kom við einum samlaðum útspæli, vórðu trý mál løgd fram, og eftir harð­an orðadrátt í og uttan fyri Tingið, varð eitt teirra – uppskotið um ikki, at fara inn um kirkjugátt – tikið aftur. Stór ivamál og ógreiða merktu uppskot, viðgerð og nevndararbeiði, og tí var eisini stórur forvirringur í almenna orðaskiftinum. Samgongan ræðist ábyrgd Framvegis eru ógreiður í málinum, eftir at tað er samtykt. Nú skal løgfrøðiliga rótibutikkin í Tinganes, síðani til Danmarkar at venda hjá stjórn og Fólkatingi, síðani aftur í Løgtingið og helst aftur til Danmarkar at verða endaliga avgreidd. Sjálvt um mong halda, at málið er avgreitt, veit eingin, hvat ið kann henda málinum á løgfrøðiliga veg­ num, ið tað nú er sent út á. Eru løg­frøði­ligir snávingarsteinar? Vit vita tað ikki, tí heimaarbeiðið er ikki gjørt. Ómetaliga ódemokratiskt Í Sambandsflokkinum, sum allan vegin hevur staðið saman, orðaðu vit eitt uppskot um, at landsstýrið skuldi koma við einum útspæli, so sleppast kundi undan stóra stríðsmálinum um at fara inn í hjúnabandslógina við málinum um rættindi til samkynd. Aftur ræddist samgongan fyri at taka ábyrgd. Hóast formaðurin í Javnaðar­ flokkinum sigur tað øvugta, fingu samgongutingfólk greið boð um at lata vera við at skriva undir, so uppskotið hjá Sambandsflokkinum kundi verða lagt fyri, hóast freistin var farin. Soleiðis blokkeraði samgongan fyri einari savnandi loysn við – ódemo­kratiskt – at lata hurðina aftur fyri okkara uppskoti. Seinni gjørd­ist alt málið ein kabinett­ spurningur hjá 14. september-sam­ gonguni, hóast tey bedýraðu, at hetta var ikki eitt samgongumál. Tjóðin í tvíningum Allar vanligar spælireglur eru brotnar í hesum máli, og í grundini er Løgtingið misbrúkt nakað so dyggiliga og óhoyrt, tí at 14. september-samgongan ræðist fyri at taka ábyrgd. Hvat kom burturúr? Eitt er, at samkynd hava fingið útlit til at fáa grundleggjandi rættindi. Annað – og meira álvarsligt er – at 14. september-samgongan hev­ur rent ein kíla niður ígjøgnum føroysku tjóðina. Fólk standa spjadd og stór ósemja ræður í land­ inum um hetta mál, ið fyllir nógv. Alternativið Hvat er alternativið? Tað er, at samgongan setti síni tingfólk frí til at gera eftir egn­ari sannføring, so at uppskot Sam­ bandsfloksins kundi verið lagt fyri Tingið og – uttan iva – verið sam­ tykt. Tá hevði úrslitið verið, at sam­ kynd høvdu fingið síni grund­ leggjandi rættindi, uttan at tjóðin fór í tvíningar. Hetta var tann savnandi loysnin á málinum. Tó – ein samgonga, sum ræðist fyri at taka ábyrgd, kann ikki annað enn skapa órógv og sundurlyndi millum føroyingar. Vítt til veggja