týsdagur 10. mai 2016síða 8

Mikudagur 11. mai 2016 · Nr. 54 8 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 HEILSA Vilmund Jacobsen Smittar krabbamein? Kann pápi doyggja, meðan eg eri í skúla? Hvat ger krabbamein við mammu? Verður pápi sjúk­ur, tá eg geri fortreð? Fara tey at arga meg í skúl­ anum, tí mamma hevur mist hárið? Tá barnið fær at vita, at pápi ella mamma hevur krabba­mein, taka nógvir spurningar seg upp. Tí hevur barn­ið eisini tørv á javnan at tosa við onkran vaksnan um støðuna. Ofta stúrir barnið fyri, at onnur í familjuni eisini ger­ast rakt av vanlukku ella deyði­ligari sjúku. Tað er tí týdningar­mikið at fortelja, at flestu sjúkur ikki eru álvar­ samar. Tað ger barnið róligari at vita, at krím og virussjúkur ikki eru vandamiklar á sama hátt, sum krabbamein kann vera tað. Tú kanst leggja dent á, at onnur í familjuni ikki eru álvarsliga sjúk ella eru doyggjandi, men er onk­ ur tað, eigur tú eisini at tosa við barnið um tað. Minst til, at børn ikki hava tørv á longum samrøðum – at børn snakka og gráta í løt­ um og liva í nú’inum. Børn spyrja, og tá tey hava fingið svar, renna tey út og spæla víð­ari. Seinni kunnu tey seta nýggjar spurningar. Gevur tryggleika Tá tosast skal um truplar spurn­ingar, er tað ofta ein hjálp, um tú heldur væl um barnið, tekur í hond­ina á barn­inum – ella vísir barn­ inum kropsligan nærleika á annan hátt. Nærleiki fortelur týðilig­ari enn nakað annað, at »... tú og eg eru saman nú, og eg eri góð/-ur við teg...« Barnið kennir seg ofta eisini tryggari, um tey vaksnu eru í eygnahædd við barnið. Tað er tó ikki altíð, at børn spyrja so nógv. Hetta kann vera tí, at tey hava fingið svar upp á tað, tey hugsa um. Tøgnin kann vera eitt tekin um, at barnið er ræðslusligið yvir tær ógvusligu og ókendu kenslur, sum sjúka hjá pápa­ num ella mammuni hevur elvt til. Orsøkin kann eisini vera, at barnið ikki torir at deila sínar kenslur við for­ eldur ella onnur vaksin. Ofta vilja børn ikki snakka um, hvat tey føla, um tey verða trýst. Tey vaksnu kunnu hinvegin hjálpa sam­ røð­uni í gongd við eitt nú at siga, at »... nógv børn gerast ill við pápa sín, tá hann er sjúkur...« ella, at »... nógv børn hugsa, um tað er teirra skyld, tá mamman skal á sjúkrahúsið...« Á henda hátt vísa tey vaksnu barninum, at tað er í lagi at tosa um truplar kenslur. Hetta kann í fleiri førum geva barninum mót til at lata seg upp. Um foreldur hinvegin ikki vilja tosa um tingini við at siga, at »... alt fer nokk at ganga...«, heldur barnið upp at við at spyrja. At føla seg elskað Tað mest týdningarmiklasta fyri eitt barn er at føla seg elsk­að av foreldrunum. Men, tað kann vera trupult hjá barn­inum at skilja, at pápi og mamma eru líka so glað fyri síni børn, tó at tey ikki altíð hava so nógv yvirskot til at vera saman við teimum sum áður. Kanska eru børnini eis­ ini ill, troytt og irriterað. Tað er týdningarmikið, at foreldrini eru umhugsin, tá tey vilja staðfesta sín kær­ leika til barnið – í orðum ella við at taka barnið at sær. Ofta er skilagott at greiða barninum frá, hví foreldrini eru irriterað, tí sjálvt smá børn megna at skilja, at for­ eldur kunnu broytast, tá tey hava tað trupult. Tað hendir, at børn við sjúk­um foreldrum fáa óhøvisk­ar spurningar frá vaks­num, sum spyrja meira av for­vitni enn av umsorgan. Ofta vantar barninum vitan og inn­lit, sum skal til fyri at svara, og tí kunnu tey gerast ræðslu­sligin og í villareiði yvir spurningar­nar. Tað besta, sum foreldrini kunnu gera – saman við barn­ inum – er at finna eitt ítøki­ ligt svar, sum kann brúk­ast í slíkum støðum, eitt nú »... pápi mín hevur krabba­mein og fær sterkan heili­vág sum ger, at hann missur hárið og sær troyttur út. Læknarnir gera alt, teir kunnu fyri at hjálpa honum...«. Verður barnið argað av øðrum børnum, kann tað vera ein góð hjálp at tosa opið um sjúku og viðgerð, og tey vaksnu kunnu stuðla barn­inum í at finna egnaði orð og hættir at orðbera seg. Spæl hjálpir barni Tað er týdningarmikið, at børn fáa møguleikan at vera kreativ, tá foreldur eru sjúk. Við leiki vísa børn sínar kensl­ur og geva soleiðis for­ eldrum møguleikan at skilja, hvat tey eru upptikin av. Nógv børn spæla eitt nú sjúkrahús við dukkum og børnum skiftandi sum lækni og sjúklingur. Í spæli kann barnið seta orð á tankar, sum ann­ars eru truplir at seta orð á. At spæla við bandasju, plást­ur og ymisk doktarating til børn kann vera ein stór hjálp fyri eitt barn, sum skal arbeiða við truplum kensl­ um. Ofta tekna børn motiv, sum hava samband við nýggju støðuna í familjuni, og slíkar tekningar kunnu vera eitt gott útgangsstøði fyri einum práti við barnið. Børn føla seg tryggast um gerandisdagurin, tey kenna, heldur fram so óbroyttur sum gjørligt, eisini meðan sjúka er. Sjálvt stuttur skiln­ að­ur frá tí sjúka kann skapa ótta, og eitt nú er tað ikki óvan­ligt, at børn eru bangin fyri, at hin sjúki er burtur, tá tey koma heim aftur úr skúl­ anum. Um sjúkan hjá pápa­num ella mammuni er lívs­hótt­ andi, kann tað vera klókt at lata barnið vera heima so nógv sum gjørligt. Fyri eitt barn kann tíðin, sum tað er saman við tí sjúka, vera meira virðismikil enn eitt nú ein lega. Lat ikki barnið vera burtur, um tað kann um­ gang­ast. Hava tey vaksnu brúk fyri umlætting, er best at fáa onkran heim at ansa børn­unum í egnum heimi. Tá foreldur er doyggjandi, er tað týdningarmikið, at barn­ið kann vera saman við tí sjúka seinastu tíðina. Eis­ini smá børn vilja gjarna sleppa at vísa kærleika og um­sorgan. Tað kunnu tey gera við eitt nú at geva tekn­ ing­ar ella blómur. Størri børn vilja ofta gjarna hjálpa teim­ um vaksnu við at veita tí sjúka røkt. Góð minnir kunnu linna pínuna við at missa pápa ella mammu. Tað kann vera gott fyri barnið, um hin sjúki skrivar eitt bræv ella kanska lesur eitt ævintýr inn á ljóð­ band – ella fær gjørt eina video­upptøku. Týdningarmikið farvæl Tað er týdningarmikið fyri eftir­tíðina, at eitt barn slepp­ ur at siga farvæl við doyggj­ andi pápan ella mammuna. Tí er ikki rætt at senda barnið burtur seinastu dagarnar ella tímarnar. Heldur eiga vit at geva barninum møguleikan at vera til steðar. Tað besta er, um skilnað­ urin kann byrja, meðan hin sjúki enn er førur fyri at vera við og soleiðis kann siga nøkur orð ella kína barn­ inum. Tað er umráð­andi fyri barnið at uppliva skilnaðin sum nakað týdningarmikið og endaligt. Hetta ger, at deyðin verð­ ur meira veruligur, og seinni verður tað lættari hjá barn­ inum at fyrihalda seg til, at pápi ella mamma eru burtur. Tá barnið er hjá tí doyggj­ andi, hevur tað brúk fyri at hava ein vaksnan hjá sær, sum tað hevur álit á – ein, sum kann vera stuðul í einari truplari løtu. Heilsu­starvs­ fólk ella onnur vaksin hava her eina týdningarmikla upp­gávu. Doyggja pápin ella mamman óvæntað, kann sorg­in gerast nógv truplari, enn um barnið hevur havt stund­ir til at liva seg inn í og fyrireika seg mentalt til broyttu umstøðurnar. Tað kann tí vera skilagott, tá sjúkan er álvarslig, at fyri­ reika barnið upp á tað ring­ asta, sjálvt um vónir eru um, at alt skal fara at laga seg. So, mugu børn og vaksin heldur gleða seg saman, um hin sjúki verður frískur aftur. vilmund@sosialurin.fo Kelda: www.sundhed.dk Børn eiga at sleppa at siga farvæl Tað er týdningarmikið fyri eftirtíðina, at eitt barn sleppur at siga farvæl við doyggjandi pápan ella mammuna. Barnið skal ikki sendast burtur seinastu dagarnar ella tímarnar. – Tað er umráðandi fyri barnið at sleppa at uppliva skilnaðin sum nakað týdningarmikið og endaligt, sigur serlæknin, Mikael Rørth – Góð minnir kunnu linna pínuna við at missa pápa ella mammu, sigur serlæknin, Mikael Rørth Tað er serlæknin, Mikael Rørth, sum hevur skrivað hesa greinina