hósdagur 2. juni 2016síða 36

FRÍGGJADAGUR 3. JUNI 2016 SOSIALURIN 63 36 Henrik Weihe Joensen ráðgevi í trygdar-, verju- og tilbúgvingarmálum 1. Baksýni – málið burturvíst, tí rættarligur áhugið manglar Undirritaði stevndi Fiskimálaráð­ num í august mánaða í fjør at við- urkenna, at grindalógin er ógildug, tí Fiskimálaráðið í sam­ráð við Fútaembætið hevði lagt uppskot fyri Løgtingið, at seta nýggjar regl- ur í gildi í føroysku grindalógina um virksemi hjá politinum, sum eftir røttum hevur Fólkatingið sum lóggávumyndugleika. Hetta tí, at politiið framvegis er danskt máls­øki. Nýggju reglurnar snúgva seg um víðfevnd inntriv mótvegis per­ sónum og lutum eitt nú møguleikan hjá politinum, at halda aftur per­ sónar fyrisitingarliga – uttan skuld­seting og illgruna-grundarlag - í 12 tímar áðrenn afturhildni persónurin hevur møguleikan at royna fyrisitingarliga afturhaldni í rættinum. Talan er um herdar reglur úr politilógini og sokallaða ”lømmelpakken” í Danmark, sum ikki eru settar í gildi í Føroyum. Mánadagin 2. mai gjørdi Føroya Rættur úrskurð í málinum, at mál­ið skuldi vísast burtur og ikki viðgerast í rættarskipanini. Dóm­ a­rin tók bara støðu til ”for­mali­ tetin” í málinum, um undirritaði hevði rættarligan áhuga í at føra mál­ið. Dómarin tók ikki støðu til ”materiuna” (innihaldið) í mál­inum – tað vil siga mítt uppá­hald um, at grindalógin er ógild­ug, tí Løgtingið sambært heima­stýris­lógini, yvir­ tøkulógini og stýris­skipanar­lógini bert hevur lóggávu-myndug­leika í yvirtiknum málum. Politiið er felagsmál og tí er tað Fólkatingið, sum hevur lóggávumyndugleika viðvíkjandi politinum. Føroya Rættur grundgav burt­ ur­vísingina av málinum við í fyrsta lagi, at ein serlig nevnd við umboðum fyri føroyskar og dansk­ar myndugleikar umframt trim­um hægsta­rættar­dómarum, skip­að sambært heimastýrislógini § 6, stk. 2, skal taka støðu til iva­mál viðvíkjandi hvør í hevur lóg­gávu­ heimildina ávíka­vist føroyskir ella danskir myndugleikar. Henda nevnd er ongantíð brúkt. Í øðrum lagi grundgav rætturin burtur­ vís­ingina við, at undirritaði ikki hevði rættarligan áhuga í málinum – hvørki á einum ítøkiligum- ella á ein­um almennum grundarlagi. 2. Fólkaræðið og rættartrygdin í Føroyum í vanda Dómurin um burturvísing máar støði undan fólkaræðinum í Før­ oyum. Hetta tí at tað nú er ógreitt, hvør er rætti lóggávumyndugleiki í ávíkavist yvirtiknum málum og felagsmálum. Sambært Føroya Rætti, so kunnu danskir- og før­ oyskir myndugleikar nú avtala seg fram til lóggávumyndugleikan – antin Fólkatingið ella Løgtingið – alt eftir fatanini hjá útinnandi valdinum og uttan at borgarin kann gera nakað við tað. Burturvísingin og grundgev- ingarnar hjá Føroya Rætti í hesum málið hava við sær, at rættartrygdin hjá borgarum í Føroyum og teim­ um útlendingum, sum vitja Før­ oy­ar, er ikki serliga góð. Hetta tí, at myndugleikar hjá donsku stjór­n­ini – Fútaembætið – og mynd­ug­leikar hjá landsstýrinum – Fiski­málaráðið – kunnu avtala sínámill­um, at gera herdar reglur í før­oyskari lóggávu um viðurskifti hjá politinum, har Fólkatingið er rættur lóggávumyndugleiki, og tá tal­an er um reglur, sum eru á mark­inum til grundlógartryggjaðu frælsis- og mannarættindini. Verður hetta rættarstøðan í Før­oy­um, sum Føroya Rættur stað­festi í dóminum 2. mai, so vil eg meta, at rættartrygdin hjá borgarum og fólkaræðið í Føroyum er álvarsliga í vanda. Hetta tí, at so kann útinnandi valdið í Danmark og í Føroyum – undir veingjabreiði heimastýrislógarinnar – avtala hvat sum helst viðvíkjandi herdari lóggávu mótvegis borgarum í Før­ oyum, sum sami borgari er avskorin frá at royna í rættinum, hóast §§ 3 og 63 í grundlógini tryggja øllum borgarum – eisini føroyingum - møgu­leikan, at royna mál av prin­ sipi­ellum- og serligum slag í rætt- in­um mótvegis lóggevandi- og út­inn­andi valdinum. Ein tílík rættarstøða, sum Føroya Rættur leggur fyri dagin í sambandi við burturvísing av grindalógini, har borgarin í Føroyum ikki kann royna prinsipiell og herd viður­ skifti í einari lóg, sum er avtala mill­um danskar og føroyskar mynd­ugleikar, kann gerast dóms­ for­dømi innan onnur málsøki eitt nú heilsu-, sosial- og almannamál, sum eru stór málsøkir við nógvum rættartrygdarligum atlitum mót­ vegis borgarum. 3. Grindalógin er eitt trygdarpolitiskt mál, men verður ikki viðgjørt sum eitt tílíkt mál Grindalógin er samtíðis eitt trygd­ ar- verjupolitiskt mál, tí lóg­in er gjørd við tí endamáli, at fyri­ byrgja, at útlendskur djóra­vernd­ arfelagsskapur hevur møguleika til, at skapa ótryggleika og hótta samleika og mentan í Føroyum við at mótmæla grindaveiðu. Mynd-ug­ leikarnir hava tí handfarið málið í totalverjuhøpi, sum er samstarvi millum hernaðarvaldið, sivilar lands­myndugleikar og politiið. Á lóggávuøkinum hava mynd­ ugleikarnir latið gjørt grindalógina og nú eisini eina herda kunngerð sambært lóg um trygd á sjónum. Hetta eru alt tiltøk, sum hoyra til ein nútímans trygdarpolitikk. Av­ bjóðingin – ella kanska trupulleikin - er bara tann, at útinnanin av trygd­arpolitikkinum er danskt máls­øki, atknýtt beinleiðis til yvir­ valdi hjá statinum Danmark mót- vegis fólkasamfelagnum Føroyar. Verjan av sínum yvirvaldi og rættinum til trygdarpolitikkin forðar fyri, at danski staturin setir í talu, at føroysk samfelagsvirðir, mentan og umdømi eru hótt, tí tað vil viðføra, at Føroyar sum land má hava ein meira virknan og sjálvstøðugan trygdarpolitikk. Líka­sum ein statur hevur fokus á at verja sítt yvirvald (suverenitet), so hevur eitt fólkasamfelag fokus á at verja sín samleika og sína mentan. Í sambandi við ger av grinda­ lógini merkir tað, at ístaðin fyri at Fólkatingið gjørdi broytingar um herdar inntrivsheimildir hjá poli­tinum í donsku rættar­gangs- lógini, sum skipar viðurskiftini hjá politinum, so velur Fútaembætið í samstarvi við Fiskimálaráðið, at seta herdu inntrivsheimildarnar bein­leiðis í grindalógina. Á henda hátt verða ásetingar úr dansk­ari lóggávu, sum hoyra til ein nú­tím­ ans trygdarpolitikk, og sum eru á markinum til grund­lógartryggjaða persónliga frælsi, sett inn í føroyska lóggávu ígjøg­num bakdyrnar, og uttan at grindalógin verður við­ gjørd í einum trygdarpolitiskum samanhangi og av røttum lóg­gávu­ myndugleika. 4. Umboð fyri vøldini standa saman um at burturvísa málið Víðfevndu inntrivsheimildirnar hjá politinum í grindalógini verða í hoyringssvarið til Fiskimálaráðið góðkendar og blástemplaðar av advo­kati, sum av Føroya Rætti er settur til at verja nøkur av út­ lendsku djóraverndarfólkunum, sum eru skuldsett og dømd sam­ bært somu inntrivsheimildum í grinda­lógini. Hetta er at blanda saman viðurskiftini hjá útinnandi og døm­andi valdinum til bága fyri rættar­trygdina hjá borgarum, tí greiður skilnaður millum tey trý vøldini – lóggávu-, útinnandi- og dømandi valdið – er ein grund­ leggj­andi fortreyt í einum samfelag – eisini tí føroyska - sum byggir á fólka­ræði og rættartrygd. Dómurin tann 2. mai um burt­ ur­vísing av málinum við uppá­ haldinum um, at grindalógin er ógildug, skal tí eftir mínum tykki síggjast í ljósinum av einum trygd­ ar- og valdspolitiskum samanhangi í viðurskiftunum millum Danmark og Føroyar, sum grindalógin er blivin ein partur av og har út­ innandi- og dømandi valdið – við lóg­gávuvaldinum sum áskoðara - standa saman um ikki at viðgera innihaldið í málinum. Greining – burturvísing av grindalógini frá rættarskipanini setir fólkaræðið og rættartrygdina í Føroyum í vanda Bárður S. Nielsen formaður í Sambandsflokkinum Samgongan lump­ar føroy­ ingar: Føroyar fáa einki burtur úr EFTA-limaskapi, tí EFTA-samstarvið fevnir als ikki um fisk, ið framvegis er mest týðandi útflutningur Føroya Fullveldispolitikarar pikka aftur á dyrnar hjá EFTA, men longu frammanundan er greitt, at hetta fer ikki at gera Føroyar ríkari. EFTA er nevniliga ein deyð sild. Samstarvið í felagsskapinum fevnir als ikki um fisk, ið framvegis er Føroya mest týðandi útflutningur. Har er einki at fara eftir. Upp í saman trútta fjølmiðlar, at EFTA-limaskapur gevur somu atgongd til innara marknaðin í ES, sum ES-limalond hava. Hetta er skeivt. EFTA-limaskapur byggir á so­ nevndu EBS-avtaluna, og hon gevur IKKI frían handil við ES. Um Føroyar vóru EFTA-limur, so hevði einki verið broytt, og før­ oyskar fyritøkur skuldu – akkurát sum nú – goldið toll fyri at útflyta fiskavørur á ES-marknaðin. Júst tað sama er galdandi fyri EFTA-londini Ísland og Noreg. Sostatt er EFTA-manøvran hjá samgonguni signalpolitikkur og í besta føri heit luft. Hvat vil Sambandsflokkurin? Vit vilja gera Føroyar ríkari við at útvega føroyskum fyritøk­ um fríhandil við ES. Tá fara Før­ oyar at útflyta matvørur held­ur enn rávøru, og tá kann út-flut­n­ ingsvirðið, sum í dag er uml. 6 milli­ ardir krónur, í øllum førum tví­ faldast. Løgtingið hevur longu – ein­ mælt – samtykt uppskotið hjá Sam- bandsflokkinum um, at landsstýrið skal fara í samráðingar við ES um fría atgongd til ES-marknaðin. Tá kann inntjeningin til Føroya økjast, nýggj arbeiðspláss skapast og vælferðin tryggjast. Landsstýrið eigur at halda seg til tað, sum Løgtingið hevur avgjørt. Føroyar skulu ikki bindast upp í ein felagsskap, sum einki gevur. Tað hevði klætt 14. september- samgonguni at sagt satt og fylgt Løgtingsins vilja, og tað hevði sømt seg fyri fjølmiðlar at borið før­ oyingum røtt tíðindi. EFTA er ein deyð sild KJAK