týsdagur 26. juli 2016síða 16

Mikudagur 27. juli 2016 · Nr. 85 16 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 TÍÐARGREIN Grundlóg fyri ALLAR borgarar? Malan Marnersdóttir, professari Nú hava vit aft­ ur eina sam­gongu, ið lov­ar okk­um eina fólkaat­kvøðu. Fyri sekst­an ár­ u­m síðani skuldi hon vera um eitt sam­ráð­ingarúrslit við donskum stjórn­ina, sum ongantíð kom. Nú skal fólkaatkvøða vera næsta ár um ta stjórnarskipan, ið byrjaði sum eitt grundlógaruppskot hjá “full­veldissamgonguni”, men sum eftir nógva togan aftur og fram er vorðið eitt uppskot um eina nýggja stjórnarskipan. Nýggj, tí vit hava longu havt eina frá 1948 og fingu eina nýggja í 1994. Tann stjórnarskipanin, sum talan nú er um, hava vit havt høvi til at lesa og hugsa um síðani 2006 uttan at nakað serliga breitt orðaskiftið hevur verið um hana. Nú skal altso brátt atkvøðast um hana, so skal hyggjast nærri at henni, skal tað vera nú. Ikki bara at kontroversiellu greinini, sum lýsir mannagongdina fyri, hvussu Føroyar kunnu taka seg úr samveldum, eitt nú úr tí nú­verandi danska, og hvussu tær kunnu fara upp í onnur samveldi. Í desember í fjør segði Magni Arge, tjóðveldisumboðið á Fólka­ tingi, at stjórnarskipanin fer at “nú­tímansgera føroyska fólka­ræð­ ið”. Nútímansgerast, ja takk, tað haldi eg, at uppskotið til stjórnar- skipan skal, áðrenn tað fer til fólka- atkvøðu. Kritikkurin Nakað hevur verið frammi um upp­skotið – tey trý drúgvu álitini frá grundlógar- og stjórnar­skip- anar­nevndini undantikin. Marna Jacobsen skrivaði skilagott og engagerað, tá ið uppskotið varð sent í hvørt hús í 2006. Eg hugsi eisini um tað, sum kvinnufeløg um landið førdu fram í sambandi við navnið á fólkateljingini í 2011. Marna fýltist á kynjabýtið í uppskotinum til grundlóg, sum tað æt fyrst, men sum nú kallast stjórn­arskipan. Altso at tað eru ‘løgtingsmenn’ og ‘løgmaður’, ið eiga lóggevandi og útinnandi valdið í landinum eftir uppskotinum. Marna vísti aftur argumentinum, at ‘maður’ upprunaliga merkir menn­iskja og vísti á, at tað er nakað síð­ani, at tað altíð var so vist. Nú er tað bara soleiðis, tá ið tað við makt skal vera soleiðis. Annars merkir ‘maður’ í gerandismáli ‘mannfólk’. Fólkateljing – manntal Vit høvdu orðaskiftið um, at fólka­ teljingin endiliga mátti vera eitt ‘manntal’ og víst var bæði til ta mál­ søgu­ligu merkingina hjá orðinum ‘maður’ og til fólkateljingina í Betle­ hem um tað mundið, tá ið Jesus var føddur. Í 2011 vóru fólk, sum kendu seg so útihýst av málburðinum í fólkateljingini, at tey lótu seg ikki telja, hóast tað var revsivert at gera tað. Forkonan í Javnstøðunevndini helt beinleiðis, at heitið ‘manntal’ var tápuligt, men mælti kortini frá at boykotta fólkateljingina. Hvør fer illa? Tá ið tað kemur til orð og orðaval í ítøkiligum teksti, veldst um stíl og hvønn tú vilt tala til. Fara vit eitt sindur formalistiskt til verka og hyggja í Samheitaorðabókina, finna vit, at samheitini hjá orðinum ‘maður’ eru ‘húsbóndi, kallvera, nak­ar, persónur’. ’Persónur’ er eis­ ini einasta samheitið orðabókin hevur fyri ’menniskja’. Men løg­ per­sónur? Løgtingspersónur? Nei, ha? Høv­uðs­trupul­leikin er væl ‘løg­maður’, tí tey í tinginum eru ‘løg­tingslimir’. Men tað má hjá krea­tivum fólkum bera til at finna ella gera hampilig hugtøk fyri hesa uppgávu. Tað vil siga, um tað verður raðfest, at kvinnur skulu vera umfataðar í ásetingunum um lóggevandi og útinnandi vøldini í grundlógartekstinum. Tann tøgnin, sum hevur valdað um mansmálburðin, tykist ikki vera tí at ‘tann, ið tigur, samtykkir’, tí einki annað uppskot er komið. Tvíhildið verður soleiðis um, at javnstøða skal ikki síggjast aftur í málsligum verki, tá ið tað kemur til landsins leiðslu. Í aðrar mátar verður gjørt eitt og annað – kanska ikki nokk – fyri at fáa betri javn­ støðu í almennar nevndir, á arbeiðs­marknaðinum og á løgting. Demo­kratia finst og arbeiðir við at fáa “javnari kynsumboðan í politikki”. Hvussu vit brúka málið, orða okkum í talu og skrift m.a. um politikk, er við til at skapa javn­ støðu. Tí hvør er tað nú, sum fer illa av, at tann helvtin av fólkinum í Føroyum, sum kennir seg máls­liga útihýsta í uppskotinum til stjórn­ ar­skipan, veruliga verður umfatað í málsligum verki. Og tó ber stundum til Nú er tað ikki soleiðis, at alt er galið, og uppskotið skal koyrast á vestfallið. Meginparturin av tí er í fínasta lagi. Tað er frálíkt at fáa okkara politisku-, vinnu- og privatu rættindi sum borgarar í Føroyum tryggjað. Og tey eru væl lýst og frágingin. Tað eru bara nakrar fáar greinir, sum lættliga kundu verið bøttar. Uppskotið til stjórnarskipan er tó ikki heilt samt við seg sjálvt. Tí tá ið tað lýsir dømandi vald­ið er ein heil lógargrein, ið eitur ‘Løg­ rættufólk’. Tey eru tað, sum vit í dag vanliga kalla nevn­ingar – í ensku týðingini av lógar­upp­skotinum, sum Grundlógarnevndin læt gera í 2004, eru ‘løgrættufólk’ týdd til ‘jury’. Orðið ‘løgrættufólk’ er gjørt burtur úr einum avgomlum heiti, sum hoyrdi til gamla løgtingið, sum var ein rættur, har løgmaður var formaður og løgrættumenn mannaðu tingið. Tað ber altso til at nútímansgera og demokratisera summi heiti langt inni í demo­ kratiska maskinrúminum. So hví ikki eisini aðrastaðni? LOL Lesur tú lógaruppskotið sum ein tekst, sum tú væntar tær hevur eitt ávíst stig í stíli, gerst tú reiðiliga bilsin og kanska skriv­ar tú LOL – ella FíS (flenni í skelli­ látri) – í marguna, tá ið tú kemur til lógargreinina um, at “Nú reka menn grind á land upp”! Eitt er tað, at bara menn reka grind, tað er vist als ikki beint. Kanska meina grundlógarskrivararnir, at tað bara eiga at vera mannfólk, ið reka grind? Harafturat er orðaraðið í setn­ ing­inum púra av lagi, “reka grind á land upp”! Tað er tað, tí at setn­ ing­urin er tikin beinleiðis úr Seyða­ brævinum frá 1298, og tá var hetta ivaleyst gott og vanligt orðarað. Setningurin hoyrir til tað søguliga og siðbundna í lógaruppskotinum. Tað siðbundna byrjar í For­mál­ an­um, sum sigur “Føroyar verða skipaðar eftir nútíðar tørvi á siða­ arv okkara við fólkaræði, løgræði, rættindum og skyldum”. Í fyrsta lagi skal setningurin væl standa í nútíð, “Føroyar eru skipaðar...”. Tað er í fínasta lagi at tað verður gjørt “eftir nútíðar tørvi”, men er “á siðaarv okkara” krøkt uppí? Hvussu við nútíðar demokratiskum tørv­ um, sum kanska ikki kunnu førast aftur til siðaarvin? Mál skapar hugburð Júst mál og málburður hava tað fyri at broytast eitt nú so hvørt sum tørvurin broytist og fjøl­tátt­ ast. Vit forma lív og tilveru okkara gjøgnum máli, tá ið vit tosa og skriva um tað. Mál er ikki bara eitt tekniskt samskiftisamboð, tað er eitt samskiftisamboð, sum sam­stundis skapar vitan, tilvitan og ikki minni fatan og kenslur. Gjøg­num málið skapa vit fatan av heiminum, og broytingar í heim­ inum krevja, at vit laga málið eftir tí – eitt nú viðhvørt smíða orð fyri nýggj fyribrigdi og samanhang. Siðaarvurin liggur tungt oman á lógaruppskotinum við orðingunum um menn, ið stýra, lóggeva og reka grind. Kann tað hugsast, at tað av tí sama er ivasamt, um tað vinnur frama á fólkaatkvøðuni? Tí hví er tað so ringt at finna smidligar nútíðarligar orðingar? Grundgevingin fyri ‘manntali’ var so tunn – at tað kemur fyri í Nýggja Testamenti og maður er menniskja – at hon kann ikki brúkast aftur. Hví kann uppskotið til nýggja føroyska stjórnarskipan ikki við hóskandi orðum bart út siga, at tað eru borgararnir í landinum, ið skulu setast í útinnandi, lóggevandi og dømandi vøldini í staðin fyri at tað skal vera undirskilt? Tann einastandandi møguleikin fyri tjóðskaparligari semju, sum for­maðurin í Grundlógarnevndin í ein­um formæli í einum av álitunum sigur lógaruppskotið vera, hevði økst munandi, um tað ikki bara var onnur helvtin av borgarunum í Før­oyum, sum fara at sleppa at lóg­geva, seta lógirnar í verk og reka grind. Í sambandi við orðaskiftið um fólkateljingina skrivaði Anna Ell­ ings­gaard, sála, í eini grein, at nógv­ ir studentaskúlanæmingar høvdu vent sær til málnevndina og undr­ aðust á, at nevndin hevði mælt til at brúka hugtakið ‘manntal’. Sam­ an við teirri helvtini, sum bæði hev­ur valrætt og er valbær, men sum tykist kenna seg útihýsta úr stjórnarskipanin, kunnu tey ungu kanska fella hana. Tí røddir eru jú frammi um, at tey 16 ára gomlu eiga at fáa valrætt til fólkaatkvøðuna næsta ár. Er tað tí ikki vert at taka tey ungu og tey tilkomnu, sum mót­ mæla ógvusliga siðbundna mans­ mál­burðinum, í álvara og tryggja stjórnarskipanarlógini flest møgu­ ligar atkvøður?