týsdagur 9. august 2016síða 15

15 Mikudagur 10. august 2016 · Nr. 90 Sosialurin KJAK reglum og at byggja “grønt” og um­ hvørvisvinarliga. Stórur dentur er lagdur á orkusparing. Slóðbrótandi úrslitið er, at orkunýtslan í smærru íbúðunum á Oyrarbakka í miðal er um 600 kr. um mánað­ in fyri hita og el. Bústaðir eru nú í granskingarátaki við atliti at orku­ spar­ing. “Hastverk er lastverk” Víst varð á í miðlasamrøðu herfyri, at Bústaðir áttu at havt bygt nógv fleiri íbúðir og fleiri bíligar íbúðir, serliga í høvuðsstaðnum. Bústaðir hava eftir fáum árum bygt ella keypt um 100 íbúðir og umsita har umframt 10 leigumál. 80 íbúðir eru í gerð: 16 í Runavík, 30 í Klaksvík og 34 í Havn. Fleiri av hesum íbúðum verða lidnar í ár, annars næsta ár. Har afturat verður Kommunuskúlin umbygdur til 37 íbúðir til ung í útbúgving. Íbúðirn­ ar verða lidnar næsta summar. Aðrar verkætlanir eru klárar. Á Strondum er klárt at byggja sjey íbúðir nærhendis sambýlinum, og í næstum verður sáttmáli gjørd­ur um at byggja 38 íbúðir oman­fyri Berjabrekku. Fleiri aðrar verk­ ætlan­ir eru fyrireikaðar, men enda­ ligar avtalur eru ikki gjørdar. Aðrar bíða, til framtíðarfígging er tøk. Eitt nú hava Bústaðir júst ognað sær trý grundstykki á Óðinshædd. Á teimum 10.000 fermetrunum skulu m.a. íbúðir til eldri reisast. Bústaðir hava arbeitt við tveim­ um øðrum størri byggi­ætlanum. Í Máttalag og við Dalavegin. Vit mugu ásanna, at tað hevur ikki gingið “sum eftir ánni”. Eitt nú í sambandi við kostnaðin. Fyritreyt í eini arkitektakapping um íbúðabygging í Mattalág var, at prísurin skuldi vera um 14.000 kr. fyri hvønn fermetur. Útrok­ ningar hjá byggifyritøkum vísa, at kostnaðurin verður eini 50 prosent hægri. Tí er henda ætlanin ikki framd. Men nú verður virkað fyri eini aðrari, bíligari og vónandi skjótari loysn. Kanska kundu Bústaðir havt bygt – ella innflutt – fleiri íbúðir. Men vit hava valt at fyrireika verk­ ætlanirnar væl. Stýrið og leiðsla eru sannførd um, at tað loysir seg í longdini, ásannandi orða­ takið “hastverk er lastverk”. Og vit hava valt føroyskar loysnir. Held­ur ikki ber til at byggja skjót­ ari, enn einstøku stigini taka í tíð – at tekna, taka støðu, gera kost­ nað­armetingar, gera sáttmála, fáa byggiloyvi, gera byggibúgvið og byggja. Vit taka verkætlanina á Óðins­ hædd sum dømi. Tekning­ar­nar vórðu lætnar inn á vári/sumri í 2013. Byggiloyvið kom í mai 2014. Tann 26. mai í 2014 varð fyrsta flagið loyst. Lendisarbeiðið og hand­ verks­arbeiðini hava gingið væl, og íbúðirnar verða lidnar í heyst. Ein góð føroysk loysn. Vit kundu havt keypt íbúðir úr Baltalondum ella Danmark, men vit valdu at lata góðar føroyskar lendisarbeiðarar og handverkar gera íbúðarhúsini. Støddin er úr 54 upp í 86 fermetrar. Leigan verður úr áleið 4.000 upp í áleið 6.000 kr. Alment bústaðarfelag Visjónin í Bústaðarpolitikki Land­ ins frá 2012 er: “ Allir føroyingar hava atgongd til ein góðan og tryggan bústað”. Eisini verður staðfest: “Við miðvísum ætlanum og í tøttum samstarvi við kommunurnar og Føroya Bústaðarfelag fara vit nú undir at tryggja øllum atgongd til ein góðan og tryggan bústað”. V.ø.o. skulu øll hava atgongd til ein góðan og tryggan bústað. Bústaðir hava lagt seg eftir at røkka hesum málum: at byggja góðar íbúðir til øll í góðum sam­ starvi við kommunur. Eisini at røkka ásetingini um at “stuðla und­ir inklusjón”. Almannaverkið hev­ur t.d. rætt til fimtu hvørja íbúð. Íbúð­irnar eru tryggar og leigumál eru undir skipaðum umstøðum við atliti at leigulógini. Vit miða eftir í øllum byggi­ætl­ an­unum at lúka ásetingarnar í Bú­ stað­ar­politikki Landsins um góðar og tryggar bústaðir til øll. Skansin Sum ræðumynd er verkætlanin Skansin brúkt. Sagt er, at talan er um marglætisíbúðir. Talan er um 12 íbúðir – úr 54 upp í 98 fermetrar. Tilsamans slakar 1.000 fermetrar. Kostnaðurin verður 21.000 kr. fyri hvønn fermetur, írokn­að MVG. Kostnaðurin fyri aðrar íbúðir, sum Bústaðir byggja í dag, er 16-17.000 kr. fyri fermetur­in. Munurin er um 4.000 kr. Umrokn­ að er talan um einar tríggjar íbúðir. Eg trúgvi neyvan, at Byggideild­in hjá Tórshavnar kommunu hevði givið byggiloyvi til eitt byggjarí yvir av Havnarskansa og Eik, sum ikki hevði eina spennandi útsjónd. Hon hevur vent tummilin niður í sambandi við aðra ætlan hjá Bústøðum, sum ikki hevði eina nóg áhugaverda byggifrøðiliga út­sjónd. Sjøtul varð settur á Skansan, meðan bíðað varð eftir byggiloyvi til Óðinshædd. Verkætlanin hev­ur hvørki seinkað ella forðað øðrum ætlanum. Leigan verður úr 5.500 upp í 9.000 kr. Eftir bíðilistanum hava nógv­ ir limir sagt seg sinnaðar at rinda eina slíka leigu. Áhugin at sleppa inn í Skansan at búgva er sera stórur. Bústaðir skulu eftir bú­ stað­ar­politikki landsins eisini “tryggja fjølbroytni á bústaðar­ mark­naðinum”. Tað gera vit m.a. við Skansanum. Smærri og bíligari Tað harmar meg sanniliga, at tað ikki er eydnast at byggja fleiri smærri og miðalstórar íbúðir í høv­uðsstaðnum. Høvdu vit ikki rent okkum í tann høga kostnaðin í Mattalág og trupulleikar við Dalavegin, høvdu vit kunna bjóða út eini 60 íbúðir í næstum. Eg skilji væl, at fólk eru ørkymlað, tí tað er so torført at fáa eina íbúð í Havn og at leigan er høg. Men glotti er fyri stavn. Í ár og komandi tvey árini verða eini 120 smærri og miðalstórar íbúðir klárar at flyta inn í í Havnini. Har afturat kemur kommunuskúlin við 37 íbúðum komandi ár. Vit hava valt ikki at innflyta “bíligar” íbúðir at seta saman í íbúð­arhús. Bústaðarfeløg í øðrum londum hava mælt frá slíkum loysnum, sum stundum fáa heiti sosialt byggjarí. Tær elva til ghettogerð og stigmatisering. Er góðskan ikki í lagi, er haldførið vána­ligt, og sum frálíður er einki spart. “Sosialt byggjarí” er eis­ini í andsøgn við ásetingina í Bústaðar­ politikki Landsins um inklusjón. Alt krevur tó viðlíkahald. Fyri at sleppa undan størri við­líka­ haldsarbeiðum hava vit avgjørt, at íbúðirnar hjá Bústøðum støðugt skulu haldast í góðum standi. Tí verða 10 prosent av leiguinntøkuni sett á viðlíkahaldskontu. Bílig leiguáseting Við hesi skipanini halda íbúðirnar virðið og tí ber til at hava ein langa afturgjaldingartíð. Avgjørt er, at 70 prosent av lánsskuldini liggja til grund fyri leiguásetingini. Eftir 30 ár eru lánini niðurgoldin. Tá ber til at leggja restskuldina til grund fyri leiguni frameftir. Við eini slíkari loysn rinda ikki bara tey fyrstu, sum búgva hjá Bústøðum, lánið í eini íbúð niður, men eisini tey, sum flyta inn seinri. Samanumtikið: Bústaðir hava roynt at leggja eitt hald­gott grund­ ar­lag fyri at byggja leigu­íbúð­ ir í Føroyum og skapa ein meira fjøltáttaðan bústaðarmarknað. Alt hetta er nýtt í føroyskum høpi og krevur eina góða skipan. Vit hava gjørt mistøk, og vit hava lært av teimum. Bæði jaligar og neiligar við­merkingar verða tiknar til eftir­tektar. Alt við tí endamáli at tryggja fleiri føroyingum ein virði­ ligan bústað fyri eina rímuliga leigu í einum góðum umhvørvi við skipaðum viðurskiftum. Ein góður bústaður er ein av fleiri fyritreytin fyri góðum uppvakstrar- og livi­um­ støðum. Hesum virka Bústaðir fyri. Men “Róma varð ikki bygdur eftir einum degi”. Annika Olsen Løgtingskvinna fyri Fólkaflokkin Sambært hagfrøðingum fara vit at síggja stórar broytingar í fólka­ samansetingini í Føroyum kom­ andi árini. Demografiskar fram­ skrivingar vísa, at býtið mill­um fólk í arbeiðsførum aldri og tal­ið av fólkapenjónistum fer at skeikla munandi. Meðan tað í dag eru 4 fólk í arbeiðsførum aldri í mun til hvønn pensjónist, verða tað í 2040, 2 fólk í arbeiðsførum aldri í mun til hvønn penjónist. Hetta merkir samstundis, at talið av fólkum við kroniskum sjúkum væntandi eisini fer at økja kom­andi árini. Vit hava tíverri ongi nøktandi hagtøl, hvat viðvíkur fólk­ um við demenssjúkum í Føroy­um, men samanbera vit okkum við grannalondini, so verður leysliga mett, at eini 800 føroyingar liva við demenssjúku í Føroyum í dag. Mett verður, at hetta talið fer at tvífalda upp í 1600 í 2040. Hetta er ein stór avbjóðing, ið vit sum samfelag eiga at taka í størsta álvara. Tá sjúkan demens rakar, er tað ikki bert tann einstaki borgarin, ið verður raktur av sjúkuni. Øll familjan, hjúnarfelagi, børn og onn­ur í nærumhvørvinum verða eisini ávirkaði av, at ein teirra gerst sjúk­ur/sjúk. Tí er tað umráðandi, at hond verður tikin um bæði tann einstaka og alla familjuna, ið verð­ ur rakt av demenssjúku. ”Demensvinarligt samfelag – Gloymsk, men ikki gloymd” Í 2012, fingu landsstýrisfólkini í ávikavist í heilsumálum, Karst­ en Hansen og undirritaða, ið var lands­stýriskvinna í almanna­mál­ um, álit handað, ið hevði heitið ”Gloymsk, men ikki gloymd”. Úrs­ lit­ið av hesum áliti varð, at vit bæði landsstyrisfólkini tóku stig til, at ein samskipað demensætlan skuldi gerast fyri Føroyar. Ein arb­ eiðs­bólkur varð settur og á stórari ráðstevnu í í 2015 fingu hesi somu lands­stýrisfólk endaliga úrslitið handað, eina demensætlan um, hvussu vit kunnu gera Føroyar til eitt demensvinarligt samfelag. Heit­ið á demensætlanini er ”Eitt dem­ens­vinarligt sam­felag – gloymsk men ikki gloymd”. Ì demens­ætlanini fyri­liggja 14 ítøkilig tilmæli til politiska myndug­leik­an at taka støðu til. Tilmælini kosta áleið 3 mió. kr. áliga, men taka vit íløgurnar við, sosum dagtilhald- og heim fyri minnisveik, so er talan um eina upphædd íð liggur væl hægri. Vit hava ikki ráð at lata vera við at raðfesta hetta økið figgjarliga. Lata vit standa til er tað ikki bert tann einstaka familjan, ið verður rakt av sjúkuni, ið kemur at merkja hetta, men tað kann gerast ein enn dýrari smeitur fyri tað føroyska vælferðarsamfelagið Ongin fíggjarlig raðfesting av demensøkinum Í samband við fíggjarlógina fyri 2016 stóðst mikil orðadráttur í Løg­ tinginum um hetta málið, tí sitandi landsstýrið hevði ikki sett nakra upphædd av til demensætlanina. Úrslitið av hesum orðadrátti varð, at broytingaruppskot varð lagt fram, og Løgtingið sam­tykti at seta 250 tús kr av til enda­ málið. Hendan upphædd er alt ov lítil til at impelementera alla demensætlanina. Sambært fíggj­ ar­lógartekstinum røkka hesar 250 tús bert til at lýsa hvusu demens­ økið eigur at skipast í framtíðini. Á Ólavsøku lat løgmaður frágreiðing fyri Tingið, sum nú hevur verið til orðaskiftis. Tíverri er ikki eitt orð nevnt um demensøkið í Òlavsøkurøðu løgmans. Hetta er ørkymlandi, og tí eru hesir spurningar sendir Løgtinginum í dag til landsstýriskvinnuna í heilsumálum at svara: 1. Hevur landsstýriskvinnan ætlanir um at seta ”Demensætlanina” í verk og um ja, nær? 2. Hvat er úrslitið av teimum 250 tús kr, sum Løgtingið samtykti til demensætlanina í 2016? 3. Verður neyðugur peningur settur av til Demenætlanina á fíggj­ar­ lógini fyri 2017 Demensøkið onga rúmd í ólavsøkurøðuni