hósdagur 18. august 2016síða 10

FRÍGGJADAGUR 19. AUGUST 2016 SOSIALURIN 94 10 MORTAN ØSTERØ Tað kennist næstan sum ein háðan móti Carl Jóhan Jen sen, rit høvunda, roynd um tíðinda­ manni og bók menta um mælara, at leggja fram fyri hann tær úr valdu viðmerkingarnar, sum Sosial­ urin prentaði í fyrru viku. Yvir­ skipaðu evnini, sum fingu fólk ini upp úr stólinum at gera hvass­ orðaðar viðmerkingar, vóru um útlendingar, hvalaveiðu, javn rætt, umframt peningaligar við bøtur til stjórar og neyðstødd. Skald skapar­ køni Carl Jóhan Jensen skuldi nú taka støðu til setningar sum »allur djevul skapur kemur frå muslim­ um«. ­ Føroyingar eru ikki øðrvísi enn aðrir muslimar; teir finnast í øllum brigdum av góðum og illum, frá halgimenni til bølmenni, sig ur Carl Jóhan, ið tó ikki metir hørðu við merkingarnar undir tíð inda­ stubb unum á netinum vera eitt ser føroyskt fyribrigdi. ­ Eg veit ikki um føroyska kjak­ mentan in er verri fyri, enn hon er í øðrum londum. Hvussu fólk mál bera seg og hvussu býtt og klók tey munnu vera, er neyvan ser liga nógv øðrvísi her enn aðra­ stað ni. Tað er meira hitt við, hvussu orða skifti tekur seg upp í Før oy­ um. Til dømis útlendingamál í Før oyum. Hví er so øðilig øsing um tað? Her er jú at kalla eingin til flyt ing. Síðst av øllum úr so­ kallað um ivasomum londum. Kanska hevur tað okkurt við tær serligu umstøðurnar hjá okkum at gera. Hetta, at Føroyar ikki eru eitt land. At stór málsøki ikki eru undir okkara ábyrgd politiskt, setir sín dám á kjakmentanina. Ofta er viðgerðin hálvgum í álvara og hálvg um ikki. Uttanríkispolitikk og rættar viður skifti tekur samfelagið í veruleikanum onga støðu til, og umrøðan verður hareftir: hálvg um í álvara og ikki. Tískil er hug burð ur­ in til hvussu vit umrøða samfelagið og hvussu tað skal virka heldur løg in. Vit sita í veruleikanum og kjaft ast um okkurt, sum onnur skulu taka avgerð um viðvíkjandi okk um sjálvum. So veruleikin er helst, ríkisrættarstøðan vil seta ein verri enn so altíð smikrandi dám av ábyrgdarloysi á føroyskt orða skifti. Tað merkir umrøðuna um nógv viðurskifti, sum taka seg upp í Føroyum, sigur Carl Jóhan Jensen. Sjálvútgávur á Facebook Tað eru ikki nógv ár síðani, at tað stóð fólki frítt at senda føroysku bløðunum dulnevnd lesarabrøv, ið blað stjórnin síðani tók støðu til at prenta ella ikki. Flestu bløðini hava nú strikað møguleikan fyri hesum, og noyðast kjakarar at leggja egið navn til greinar ella lesarabrøv. Somu leiðis er møguleikin fyri eini tykis til veru á netinum latin upp, so leið is, at fólk beinleiðis kunnu geva sínar meiningar til kennar fyri vinum á eitt nú Facebook, ella fyri einum størri skara undir tíð indastubbum á netmiðlunum. Mun urin er, at eingin tíðindastjórn við ger kjakíkast, áðrenn tey verða 'prent að', samstundis, sum ein ikki long ur er dulnevnd/ur. Hóast tað, halda fólk seg ikki frá at viðmerkja. Face book hevur latið dyrnar upp á víðan vegg, soleiðis, at tey, sum hava hug, kunnu luttaka í sam­ felags kjakinum. Carl Jóhn heldur tó ikki, at tað neyðturviliga merkir, at øll nú taka lut í størri mun. ­ Hóast tað teoretiskt letur upp fyri, at øll kunnu viðmerkja, sýnist tað sum, at tað eru somu fólkini, sum ganga aftur í viðmerkjarateiginum. Onn ur hava sjálvandi møguleika at koma við onkrum aftursvari, oftast ørstutt gera vart við, at tey eru samd ella ósamd ella klikka á »dáma viðmerkingina«, ofta er tað alt. Tað eru kanska 20­30 fólk, sum eru har alla tíðina, og gera tað, sum lesara­ brævshøvundarnir gjørdu fyrr; t.e. at skriva teir tekstirnar, sum onnur skulu taka støðu til. Men tað er einki at taka seg aftur í, at tøknin hevur broytt sambandið mill um sendara og móttakara. Tað er meira beinleiðis og fram um alt skjót ari. ­ Tann, sum skrivaði lesarabræv, hevði neyvan í sama mun var hug­ an av, um brævið fangaði nakran. Leggur tú okkurt út á fjas bókina, sært tú at kalla alt fyri eitt um nakar svarar aftur, hvussu nógvum dámar títt íkast og tíðum kemur eisini í beinleiðis sam skifti við onkran annan kjakara, samdan ella ósamdan. Lesara brævs høvund ur in skuldi bíða eftir næstu blað út gávu­ ni fyri at vita, um onkur svaraði sær, tað kundi viðhvørt taka vikur, sigur Carl Jóhan. Við øðrum orðum, loyva net­ miðlar nir eitt meira beinleiðis sam skifti, ið setir hægri ferð á kjaki, og styttir um stundirnar hjá kjakarunum at svara aftur. Tað setir sín dám á frambornu mein­ ing ar nar, sambært Carl Jóhan. ­ Eitt, sum eg síggi oftani, er hvussu illani fólk duga at seta sínar hugsan ir fram í skrift. Viðhvørt situr tú og klórar tær í nakkanum og hugsar hvat fanin viðkomandi meinar við. Nógv av hesum er bæði óstort ligt og ófantaligt og ósjáldan tik ið upp eftir donskum kjaki, tá ið tað er verst, eitt nú um tilflytarar, ser liga muslimar. Nú eru heldur ongar málsligar ella innihaldsligar av markingar á netinum. Tú krevur ikki at duga at skriva yvirhøvur og ongar siðsemisreglur galda fyri mál burð á til dømis fjasbókini, ið hvussu er ikki fyri føroyskt. Tað er kanska munurin millum gomlu lesara brøvini og viðmerkingar á fjas bók ini. At tað bøtir um kjakið, trúgvi eg einki, sigur Carl Jóhan Jen sen. Løtuborin áhugamál avgera kjakevni ­ Av røttum átti orðaskifti at greitt teim um, sum luttaka, eina al samt greiðari fatan av málum og viður­ skift um. Givið okkum um ikki ann­ að ein glotta av sannleika. Men veru leik in er sjálvandi øðrvísi. Hvør kemur við sínum sannleika, ein um sannleika, sum er tann løtu­ borni tørvurin hjá viðkomandi – og politik arin er í hesum viðfangi eitt gott dømi – at síggja persónar og viður skifti í einum tilskilaðum høpi. Orðaskifti verður tíski loftari enn ikki pástandur móti pástandi og sostatt tilgongd móti vaksandi ógreiðu – ein entropisk tilgongd. ­ Hvussu skapast tørvur at taka støðu til mál yvirhøvur? Hvør skap ar áhugamálini? Og har hevur pressan, sum vera man ein rímiliga stór an leiklut. Ella átti at havt. Tíð indi eru jú søluvøra og verða marknað ar førd sum onnur vøra. Tað ræður um at tryggja sær ansin hjá við skiftafólkunum. Og tey sum stýra fjølmiðlum, bløðum, vørpum og netmiðlum hugsa fyrst og fremst um tað sum selst. Tað setur sín dám á tíð inda flutn ingin. Hvussu tíð­ indi verða framsett. Hvat verður raðfest fremst: upplýsingavirði ella undirhaldsvirði. Verða vit upp lýst ella undirhildin. Og í hes­ um viðfangi er eisini vert at hava í huga, at í vesturheiminum er hevd fyri at brúka undirhald til propa­ ganda endamál. ­ Veruleikin er samansettur. Men vit vilja hann einfaldan. Ella ið hvussu er einfaldaðan. Og gud má vita hvussu nógv fer fyri skey ti upp á tann mátan og dettur burt­ ur í fordómar. Og tað vita tíð inda­ veit arar av. Summir gera beinleiðis út upp á fordómarnar. Um tað, er amerikanska FOX­samtaki kanska eitt tað besta dømi. Og her á klettu­ num roynur onkur um enn eitt sind ur klombrasliga at ganga, sum FOX slóðar, sigur Carl Jóhan. ­ Í øðrum londum hevur tú tær stóru tíðindaverksmiðjurnar og stór bløð, ið hava umstøður til at seta fólk at kanna ávís mál í vikur ella mánaðar. Tann part urin vantar kanska í føroyska saman hangi num, sum eisini sæst, tá ið mál taka seg upp. Eitt nú málið um fiski daga­ skipanina, sum nú liggur fyri. Sjálv­ andi verður tað viðgjørt í ávís mun, men tað verður ongantíð eitt veru­ ligt kjak, sum byggir á fakta og køna vitan um tað, sum fyriferst. Tí verð­ ur kjakið øðiliga ofta avsporað, sigur Carl Jóhan Jensen. Borgarin stýrir kjakinum Í ideella heiminum, vórðu allir borg arar tiknir við upp á ráð, tá ið avgerðir skuldu takast við­ víkj andi torgreiddum málum. Á jøvnum vitanargrundarlagið kundu borgararnir kjakast um fyri liggj andi málið, soleiðis at besta avgerðin kundi røkkast. Tó er veruleikin ikki so einfaldur, at øll hava eins fortreytir ella stundir til at seta seg inn í málini, ella bara at taka lut í kjakinum. ­ Ideelt er kjakið eitt samskifti, sum byggir á vitan og innlit – altso vitan móti vitan. Soleiðis er tað ÁBYRGDARLOYSI Í Føroyingar kjakast hálvgum í álvara og hálvgum ikki, ið kanska er orsøkin til, at minni verður lagt í hvat sagt verður. Tað fær ikki veruligar avleiðingar kortini, sigur Carl Jóhan Jensen, rithøvundur