hósdagur 15. desember 2016síða 20

FRÍGGJADAGUR 16. DESEMBER 2016 SOSIALURIN 145 20 ANALYSA HALLUR AV RANA T að loypti ein hvøkk á nærum allan heimin, tá amerikanarar 8. november valdu Donald Trump til 45. forsetan í USA. Nøkur fegnaðust, onnur harmaðust, meðan tey flestu bara ikki trúðu tí, ið tey sóu. Fyri nakrar av tættastu s a m ­s t a r v s f e l ø g u n u m hjá amerikansku tjóðini í alheimssamfelagnum elvdi valið av nýggjum forseta til stúran. Hóast Hillary Clinton hevði sínar manglar og vansar, so var hon ein partur av ráðandi politisku klassanum, og fór hon helst at føra sama uttanríkispolitikk sum stjórnin hjá Barack Obama. Hillary Clinton var hóast alt sjálv uttanríkisráðharri undir fyrsta skeiðinum hjá Barack Obama, tá fagnaðurin fyri ný­ valda forsetanum og hansara uttanríkispolitikki var so stórur, at hann fekk friðarvirðisløn Nobels næsta áðrenn hann hevði lyft ein fingur. Donald Trump verður hinvegin møttur við ávísum fyrivarni. Undir valstríðnum hevur hann fleiri ferðir skelkað við sínum heldur øðrvísi politiskum hugsanum um uttanríkispolitisk viðurskiftir. Úttalilsir, ið benda á, at gamlir fíggindar kunnu gerast vinir, meðan gamlir vinir kunnu gerast fíggindar. Spent støðan frammanundan Spekulera hevur tó verið um Donald Trump fór at velja ein meira diplomatiskan tóna, tá hann varð valdur 8. november, men tað tyktist at verða skúgvað til viks í síðstu viku, tá hann endaði í hornatøkum við Kina. Komandi forsetin megnaði nevniliga at fornerma kinversku stjórnina við at tosa í telefon við taivanska forsetan Tsai Ing-wen. Bæði Kina og Taivan meta nevniliga Kina og Taivan sum eitt land, men stjórnirnar eru ósamdur um hvør legitima stjórnin er í land­inum. Fyri at tryggja diplomatisk og vinnulig sambond við ein av heimsins størstu búskapum og marknaðum hava amerikanskar stjórnir seinastu nógvu árini viður­kent kinversku stjórnina sum legitimu stjórnina í báðum lond­um. Tí mettu kinverjar tað sum eitt álitisbrot á samstarvið millum londini, tá Donald Trump tosaði við Tsai Ing-wen fyrr í mánaðinum, og hevur tað skapt eina lítla kreppu millum stórveldini hvør sínum megin Kyrrahavið. Tað er tó ein kreppa, ið framm­ anundan var ávegis, sambært Boga Eliasen, stjórnmálafrøðingi, ið vísir til orrusturnar í Kinverska havinum. Meðan trætan í høvuðsheitum er millum Kina og fleiri av granna­londunum, so eru tað aðrar tjóðir, harímillum USA, ið ynskja at økið verður verandi altjóða sjógvur vegna nógva skipaferðsluna í økin­um. – Tað hevur mangan verið tætt við at enda í altjóða orrustum og rættin til sjóøkið hevur verið roynt í altjóða dómstólum. Kina hevur hóast mótstøðu ikki hug at bakka, og har kemur ein maktkampur at vera millum Kina og onnur lond, vísir Bogi Eliasen á. Stjórnmálafrøðingurin vísir á, at støðan tykist at vera so spent í økinum, at tað ger ikki mun hvør amerikanski forsetin er. Diplomatisk kreppa hevði nokk kortini tikið seg upp millum londini. – Tað er skeivt at halda, at spenta støðan millum londini bara hevur nakað við Donald Trump at gera. Hetta er ein ósemja, ið hevur verið ávegis, og hevði komið óansæð hvør forsetin er. Men hvussu hon verður loyst, kann sitandi amerikanski forsetin hava nokk so stóra ávirkan á, sigur Bogi Eliasen. Bogi Eliasen er tó ikki bilsin av, at komandi forsetin hevur lagt eina harða linju mótvegis Kina frá byrjan av. – Hann hevur alla tíðina sagt, at ein av broytingunum, um hann varð valdur, var, at man ikki fór at vera eins góðtrúgvin mótvegis Kina og Asia, ið man hevur verið, sigur Bogi Eliasen. Hvør skal rinda gildið Í Evropa hava gomlu sam­starvs­ felagarnir hjá USA í NATO síni egnu ting at stúra fyri. Donald Trump hevur nevniliga verið rættiliga bersøgin í síni hugsan um verjusamgonguna, og hevur hótt at taka USA úr samstarvinum um limagjaldið hjá hinum londunum ikki hækkar. Men heldur ikki hetta er eitt nýtt kjak, vísir Bogi Eliasen á. – Kjakið hevur koyrt leingi í USA. Tað snýr seg um hvat USA skal rinda til stovnar sum ST og NATO. Hóast USA rindar minni til NATO fyri hvønn íbúgva, so rindar man nógv mest av øllum londum í NATO. So í USA koyrir kjakið um hvussu nógv man skal rinda fyri restina av heiminum, vísir stjórnmálafrøðingurin á. Sambært Bogi Eliasen, so mugu restina av NATO- limalondunum taka støðu til, um tey sjálvi rind­ar nóg nógv fyri verjuna av heims­partinum. – Hevur Evropa yvirhøvur eina hernaðarmegi, ið ger tað ført at verja seg sjálvt. Um svarið er nei, er veruleikin so ikki, at hernaðarfíggjarætlanin er í lægri lagið í mun til veruliga uppgávuna hjá NATO, spyr Bogi Eliasen. Nærri tilknýti til Russland Ein av stóru uppgávunum hjá NATO seinastu árini hevur verið vaksandi hóttanin frá Russ­ landi. Í Vesturheiminum, og serliga fyrrverandi londunum í Sovjetsamveldinum, hevur verið stúrt fyri, at russiski forsetin Vladimir Putin hevur ætlanir um at endurreisa gamla heimsveldið. Illgruni gjørdist ikki minni eftir, at Russland gagnnýtti borg­ arakríggið í Ukraina til at leggja Krimhálvoynna undir seg aftur. Tað førdi við sær, at flestu lond í Vesturheiminum settu í verk eitt handilsboykott móti Russlandi. MEIRA HANDIL OG MINNI KRÍG – Donald Trump er ein handilsmaður, og gangi eg út frá, at hann sær tað sum sína høvuðslegitimitet. At hann er valdur at hugsa í meira vinnuligum banum og byggja amerikanska vinnulívið uppaftur. Tá man so raðfestir nakað hægri, so verður okkurt annað raðfest lægri. So eg vænti tað hernaðarliga fer at fylla minni. Tað sigur Bogi Eliasen, stjórnmálafrøðingur, um komandi forsetan í USA Bogi Eliasen, stjórnmála­ frøðingur