týsdagur 10. januar 2017síða 20

Mikudagur 11. januar 2017 · Nr. 5 20 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Vilmund Jacobsen BMI stendur fyri Body Mass Index og er eitt mát fyri, hvussu nógv fiti er í kroppinum, mett eftir hædd og vekt. Hetta mát er bara galdandi fyri vaksin, bæði kvinnur og menn. Um BMI er oman fyri 25, vigar tú, sambært altjóða mátum, ov nógv. Tað merkir kortini ikki neyð­ turvi­liga, at tú hevur ov nógv feitt í kroppinum. Fólk við stórum vødd­ um ella tungari beinagrind kunnu hava høgt BMI - uttan at vera ov feit. Men, oftast er talan um ov nógv feitt í kroppinum, um BMI er oman fyri 25. Nýggjari kanningar benda kort­ ini á, at hesi tøl kundu verið sett hægri, tí fólk við einum BMI í ovara end­an­um av markinum – “vektin er í lagi” – liva longur, men enn hava heilsu­myndugleikarnir ikki alment broytt teirra viðmælið. Tað kann nevniliga vera heilsu­ skaði­ligt at viga ov lítið, og í tílíkum føri er týdningarmikið at økja vekt­ ina við sunnum kosti og rørslu. Avleiðingar av fiti Vigar tú ov nógv, økist váðin fyri sjúku, eitt nú sukursjúku, ov høgum blóð­trýsti og hjartasjúkum. Er títt BMI oman fyri 30, er tað serliga týdn­ing­armikið, at tú gert nakað við støðuna. Fleiri, sum viga ov nógv, fáa trup­ul­leikar við ryggi og knøum, og mong fáa kensluna av vantandi sjálvs­áliti. Okkara likam hevur feitt­ goymsl­ur, sum eru neyðugar fyri, at lik­am­ið kann virka, sum tað skal. Eru hesar feittgoymslur ov stórar, er per­són­urin ov feitur. Feittgoymslurnar gerast ov stór­ ar, um tú tekur meira orku inn, enn tú brennur. Ella sagt við øðrum orðum, at feit­ur verður tann, ið etur ov nógv – og/ ella rørur seg ov lítið. Ovurfiti kann arvast, men lívs­ hátt­urin er kortini sera avgerandi fyri, um tú gerst feit/ur. Hvat kann gerast? Tú kanst sjálv/-ur bæði fyribyrgja og viðgera fiti. Tað, sum ræður um, er, at orkan, sum fæst gjøgnum mat og drekka, ikki er størri enn tann orka, sum verður brúkt til rørslu. Minni orka gjøgnum mat og drekka og meira orka til rørslu ger, at tú lætnar. Hetta ljóðar so sera einfalt, men fyri fleiri er kortini ógvuliga torført at klænka seg. Neyðugt er at broyta lívs­hátt, um tú ert ov feit/- ur og vil fáa røttu vektina. Tað, sum ger mun, er at fara í gongd, tí lata vit bara standa til, hend­ir einki, og alt verður, sum tað hev­ur verið. Nøkur góð ráð Ráð­ini um, hvussu tú kanst lætna, eru mong. Í fyrsta lagi eigur tú at avmarka feittið í matinum. Her er serliga talan um ost, smør, marg­ ar­in, feitan kjøtviðskera og feitar kjøt­r­ættir. Tær nýtist tó ikki heilt at lata vera við at eta slíkan mat, men tað, sum ræður um, er at eta minni. Í stað­in kanst tú eta frukt, grønmeti og kornúrdráttir. Eitt gott mál er at brenna eitt sind­ur av orku hvønn dag. Tú kanst eitt nú ganga til og úr arbeiði ella skúl­an­um, og tú kanst ganga túrar í frí­tíðini. Tað hevur týdning, at tú etir minni av sukri og góðgæti, og drekk ikki nógv sodavatn og rúsdrekka. Tey geva nógva orku, men metta ikki. Ætlar tú at tapa teg, skalt tú ikki svølta teg, tí í longdini er tað ikki nøk­ur gongd leið. Neyðugt er at ganga, renna ella røra seg í minsta lagi ein hálvan tíma um dagin. Vilmund Jacobsen Danin, Bjørn Richelsen, sum er dokt­ara í føðslu og serfrøðingur í fiti, sigur, at broytingar í kosti og motión kunnu brúkast fyri at vinna á einari lítlari yvirvekt. – Men, tá vit tosa um yvirvekt á eini 15 til 20 kilo ov meira, er tal­an um eina meira kroniska støðu, enn tey flestu geva sær far um. Fólk missa kanska ein part av yvir­vekt­ ini, men oftast taka tey kilo’ini upp á aftur. Tí er fyribyrging av ovurvekt eft­ir hansara tykki ein nógv betri íløga í mun til at berjast fyri at fáa yvir­vektina burtur aftur. – Men, tað eru nógvir heilsuligir fyri­munir við at eta sunt og moti­ on­era, sjálvt um fólk ikki sleppa av við tey nógvu kilo’ini. Peter Frunch-Jensen, doktari í kir­ugiskari gastroenterlogi, sum er ein teirra, ið hevur gjørt flest­ar “gastric bypass” viðgerðir í Dan­ mark, stuðlar úttalilsunum hjá Bjørn Richelsen. – Tað eru umleið fimm prosent, sum eru før fyri at tapa seg og síð­an halda fast um vektina – bert við at halda seg til klænkikurin. Kropp­ur­ in vil altíð royna at taka upp á aft­ ur í vekt, og henda effektin varar í fleiri ár. Peter Frunch-Jensen heldur, at fólk, sum hava vekttrupulleikar, kort­ini eiga at royna at tapa í vekt við lív­stílbroytingum. – Ert tú millum tey fimm pros­ ent­ini, sum hava eydnuna við sær, eru ongar avleiðingar ella vand­ ar knýttir at hesum, leggur Pet­er Frunch-Jensen, doktari í kir­ug­isk­ ari gastroenterlogi, aftrat. Kelda: www.helse.dk Tað kann vera heilsuskaðiligt at viga ov lítið, og vigar tú ov nógv, økist váðin fyri sjúku, eitt nú sukursjúku, høgum blóðtrýsti og hjartasjúkum. Er títt BMI oman fyri 30, er tað serliga týdningarmikið, at tú gert nakað við støðuna Tú skalt ikki viga ov nógv - men heldur ikki ov lítið HEILSA Tað eru umleið fimm prosent, sum eru før fyri at tapa seg og síðan halda fast um vektina – bert við at halda seg til klænkikurin. Kroppurin vil altíð royna at taka upp á aftur í vekt, og henda effektin varar í fleiri ár Tey fæstu klára at halda vektina BMI-talið verður roknað soleiðis, sum henda talvan vísir Peter Frunch-Jensen er doktari í kirugiskari gastroenterlogi Tað, sum ger mun, er at fara í gongd, tí lata vit bara standa til, hendir einki, og alt verður, sum tað hevur verið