týsdagur 28. februar 2017síða 28

SOSIALURIN MARS 2017 4 Tjóðhild Patursson – Eg havi mist hugin at keypa fast-made klæði, sigur Randi Samsonsen. Randi er tekstildesignari við stórari vitan un tekstil og klæðnaídnaðin – bæði tær ljótu síðurnar, og teir vøkru lítlu spírarnar, ið byrja at blóma. Klæði gerast bíligari og bíligari, og vit keypa fleiri og fleiri. Vit blaka klæðini burtur, tá ið tey enn hava 70% av livitíðini eftir, og endunýtsluhandlarnir verða yvirfloymdir av klæðum. Baksíðan av madaljuni er ikki vøkur. Klæðnaídnaðurin er hin næstmest dálkandi ídnaðurin í heimunum. Afturat stóru dálkingini eru vánaligu arbeiðskorini við til at gera júst hendan ídnaðin til ein av teimum mest útskeldaðu ídnaðunum. Tað kann virka tyngjandi og óyvirskoðiligt at fáa eyguni upp fyri baksíðuni av klæðnaídnaðinum. Tí hvussu skulu vit nú keypa klæði? Skulu vit øll steðga við at pynta okkum? Og øll ganga í leysum grá-grønum kjólum gjørdum úr hampi ella notum? IKKI PANIKKA, UPPLÝS TEG OG KEYP MINNI – Fólk mugu ikki fara í panikk, men heldur hugsa, at hetta er ein prosess, sigur Randi Samsonsen. Skiftið frá umhvørvisdálkalkandi til burðardygt kann ikki henda yvir nátt, men hendir so líðandi. Tað, vit kunnu gera her og nú, er at keypa minni, keypa klæði, ið halda betur (bæði í stíli og styrki) og at royna at stuðla teimum sniðgevunum og framleiðarunum, ið royna at ganga nýggjar og meira burðardyggar vegir. – Eg havi lært meg sjálva at ikki vera impuls­keypari. Oftast hvørvur trongdin at keypa aftur eftir eini løtu, sigur Randi Samsonsen. – Eg plagi at siga, at um havi gloymt teg aftur eftir fimm tímum, so skuldi tað ikki vera vit bæði. Vitanin um stóru dálkingina av klæðnaídnaðinum hevur gjørt, at Randi hevur mist hugin at keypa sokallað »fast- food« klæðir, og ístaðin hugsar »hevði dóttir mín kunna arvaå hetta?«. Tí tað er ikki einans framleiðslan av klæðum, sum er dálkandi, men eisini stóra burtur­kastið, sum stendst av vánaligu góðskuni, umframt at vit koyra klæðini burtur, tá tey bara hava tænt 70% av síni livitíð. TRUPULEIKIN VIÐ ENDURNÝSTLU – Vit hava eina fatan av, at vit hjálpa teimum neyðstøddu við at lata klæði til endunýtslustøð sum t.d. Reyða Kross, men hendan fatan er ov einføld, sigur Randi Samsonsen. Randi greiðir frá, at endunýstluhandlarnir eru um at drukna í klæðum. Reyði Krossur í Havn fær hvørja viku 150 sekkir av klæðum, sum allir skulu sorterast av teimum sjálvbodnu starvsfólkunum. Ein brotpartur av klæðunum verður síðan seldur sum endurnýtsluklæði her hjá okkum. Men størsti parturin verður sendur av landinum – Reyði Krossur í Føroyum sendir eina bingju, fulla av klæðum, av landinum hvønn mánað. Tað kostar at senda heilar bingjur við klæðum av landinum, og hetta eru pengar, sum møguliga vóru brúktir betur aðrastaðni í hjálpararbeiðnum. At marknaðir aðrastaðni í heimin­ um vera yvirfloymdir av endurnýtslu­ klæðum, hevur summastaðni havt katastrofalar fylgir fyri lokalu tekstil- og klædnaframleiðsluna – summastaðni liggur lokala framleiðslan púra lamin, tí at fólk ikki longur hava fyri neyðini at keypa sær klæðr. ARBEIÐSVIÐURSKIFTI – Vit hava barst SO nógv fyri okkara fakfelagsviðurskiftum, sigur Randi Samsonsen, og vísir á vánaligu arbeiðs­ korini hjá nógvum fólki, ið arbeiða við at gera okkara klæði. Vit kunnu gera mun, og kunnu velja at siga og hugsa »eg havi virðing fyri tær har í miðeysti og Asia«. Flestu klædnamerkini á okkara leiðum arbeiða einans við design og søluprosessini – tekstilframleiðslan og sjálv seymingin er flutt av landinum. Hetta er bíligari. Tá ið ein partur av framleiðsluni fer fram langt uttan fyri landamørkini, kann vera lætt at venda blinda eygað til arbeiðsumstøður og umhvørvisárin av framleiðsluni. Við at velja klædnamerki, ið seta krøv til arbeiðsumstøðurnar, og aktivt arbeiða við at betra um hesar arbeiðsumstøður, kanst tú vera við til at gera mun. KEYP FRÁ TEIMUM SMÁU HELDUR ENN TEIMUM STÓRU Men hvussu kunnu vit so gera fyri at tryggja okkum at tey, ið gera okkara klæði, hava góð arbeiðskor? Og hvussu kunnu vit tryggja okkum, at atlit verður tikið til at framleiða burðardyggar vørur? Tað er sjálvsagt ógvuliga trupult at tryggja sær. Ein møguleiki, er at keypa nógv minni og soleiðis gera minni skaða, og at kunna teg um trupulleikarnar av klædnaídnaðinum ger teg betur føra fyri at velja við skili. Randi Samsonsen nevnir eisini, at vit afturat tí kunnu royna at keypa frá fólki, vit hava álit á. Hetta er lættari at gera, um tú keypir frá smáum sniðgevum og skræddarum, ið tú persónliga kanst hitta og hyggja í eyguni. Tær stóru fyritøkurnar gerast skjótt andlitsleysar, og tað er lættari hjá teimum at fjala síni andlit, og at missa tamarhaldið á framleiðsluni. Keypir tú frá føroysku sniðgevunum eru tey menniskju, sum tú sært og møguliga hittir í Keypssamtøkuni. Hevur tú spurningar til framleiðsluna, kanst tú altíð spyrja. Við at spyrja um framleiðsluna, vísir tú samstundis sniðgevanum týdningin av at fylgja við í øllum liðum í framleiðsluni, og at tryggja bæði arbeiðsfólk og umhvørvi. Mist hugin at keypa fast- food klæði Filmshugskot Tað finnast nógvir góðir og upp­ lýsandi filmar um klæðnaídnaðin. Ein teirra er The True Cost, sum millum annað lýsir stóru gøluna í Bangladesh, tá ið ein framleiðslubygningur í 2013 fall saman og 1129 fólk doyðu. Eigararnir av bygninginum vóru væl vitandi um vandan. Filmurin finnst á Netflix. 1. Passa klæðini, áðrenn tú keypir. 2. Keyp klæði av góðum toyi, tað er slitsterkari, heldur tí longri og mann sparir pengar og dálking. 3. Keyp klæði, tær veruliga dámar at síggja teg sjálva í. 4. Keyp klæði, ið gera teg glaða ikki bert eitt leygarkvøld, men eisini mikumorgun á veg til arbeiðis. 5. Klæði eru hópframleidd út frá nøkrum standardmátum. Lær teg handarbeiði, so tú sjálv kanst laga klæðini til tín kropp og stíl. Randi Samsonsen Mynd: Lorena Sendic Silvera VISTI TÚ … … at klæðnaídnaðurin er hin næstmest dálkandi í heiminum? Fimm ráð frá stílistinum Katrini í Geil Soleiðis keypir tú klæðir ið halda