týsdagur 4. apríl 2017síða 14

Mikudagur 5. apríl 2017 · Nr. 41 14 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 HEILSA Kronisk møði – likamlig ella sálarlig sjúka? Vilmund Jacobsen Danskir granskarar hava eftir øllum at døma funnið út av ávís­ um samanhangi við brekum í kykn­ unum í mannalikaminum. Hetta kann møguliga greiða spurn­ingin, hví menniskju, sum líða av kroniskari møði, ger­ast ógvuliga avmaktað - sjálvt við lítl­ari rørslu. Líðingin, sum kroniskur troytt­ leiki er, er eitt vísindaligt loyndar­ mál. Tað er eingin effektiv viðgerð móti støðuni, sum verður lýst við einari óvanligari og áhaldandi kenslu av møði og orkuloysu. Kroniskur troyttleiki sæst ser­ liga millum kvinnur, og oftast kem­ ur hetta til sjóndar í 29-35 ára aldri. Útloysandi sjúkueyðkennini kunnu vera ein ígerð sum eitt nú krím ella beinkrím, men eisini likam­lig og sálarlig bráðstrongd kunnu útloysa kroniska møði. Millum granskarar og læknar á einari síðu og aðrar læknar, sjúk­ lingar og sjúklingafelagsskapir á hinari síðuni, er ósemja um, hvat ein slík støða skal kallast, eins og ósemja eisini er um orsøk og við­ gerð av sjúkuni. Sálarlig ella likamlig Nøkur síggja kroniskan troyttleika sum eina sálarliga líðing, meðan onnur síggja hetta sum eina fløkta likamliga sjúku, sum ikki neyð­ turviliga hevur eina einstaka orsøk. Nú heldur ein bólkur av donsk­ um granskarum, at tey eru komin eftir einari møguligari frágreiðing í hesum spurningi. Í longri tíð hava hesir granskarar kannað kyknur hjá sjúklingum við kroniskari møði, og tey halda seg hava funnið tekin um, at eitt hvørt er galið við sonevndu mitokondri’unum í kyknunum. Nevnast kann, at ”mitokondri” er at meta sum sjálvt kraftverkið í einari kyknu. Hetta eru smáar bakteriulíknandi skipanir, sum eru at finna í at kalla øllum kyknum í likaminum. Mitokondriur hava sítt egna DNA, sum er øðrvísi enn DNA’ið í kyknunum annars. Uppgávan hjá mitokondri’unum er at bróta niður føðsluevnini í tí mati, vit eta og at umskapa evnini til orkuríka evnið, ATP, sum veitir orku til kyknurnar. Orkuframleiðslan hjá mito­ kondri’unum, sum stendur fyri 95 prosentum av orkunýtsluni hjá likaminum, framleiðir eisini ótørv - ella avfallsevni - sum Co2 og ymisk reaktiv ella andgerðarfús evni, sum kunnu gera skaða á DNA, prote’inir, fitievni og yvirhøvur á alt, sum er í námindi. Kyknurnar í likaminum fram­ leiða eina ávísa mongd av en­ syminum Q10, sum er avgerandi fyri orkuframleiðsluna hjá mito­ kondri’unum. Men, Q10 hevur eisini eina funktión sum bótarevni (anti­ oxidantur) í mitokondri’unum, har Q10 eitt nú verjir serliga DNA’ið hjá hesum. Ein likamlig sjúka Granskarar hava funnið sonevnd auto-mótevni, sum leypa á vevn­ aðin í egnum likami. Tey hava funn­ið ótørv - avfallsevni - frá stoff­skiftinum í blóði og landi, har saman­setingin bendir á, at likamið hevur trupult við at um­ skapa føðsluevnini í mati til orku. Haraftrat hava granskarar funnið nakrar lívfrøðiligar broytingar í hor­monskipanini. Sambært granskarunum er tískil líkt til, at tað er immunskipanin, stoffskiftið og hormonskipanin, sum verður ávirkað av kroniskari møði. Granskararnir hava so­leiðis ein mistanka um, at tað eru brek í mitokondri’unum hjá sjúk­lingum, ið er felagsnevnarin, sum er orsøkin til kroniskan troyttleika. Fyribils er ávíst, at mús við brek­ um í hesum trimum skip­anunum - immunskipanini, stoffskiftinum og hormonskipanini - fáa líknandi sjúkueyðkenni. Í granskingini verða kyknur, sum verða hildnar á lívi í kann­ ingarstovu uttan fyri likamið, kann­aðar, og hesar verða útsettar fyri ymisk sløg av strongd. Sambært nevndu gransking er nógv, sum talar fyri, at kroniskur troyttleiki er ein likamlig sjúka heldur enn ein sálarlig sjúka. Hvat kann gerast? Men, hvat kann so ein sjúklingur so gera, meðan bíðað verður, tá viðgerðin ikki er beint hinu megin hornið, sum tikið verður til. Úrslit frá øðrum granskingum við sjúklingum, sum líða av kron­ iskum troyttleika, hava víst, at støðið av Q10 í blóðinum er mun­ andi lægri hjá fólki við kroniskari møði enn hjá frísk­um fólki. Gransking vísir, at møguleiki er at minka um sjúkueyðkennini við at taka tilskot við Q10. Egna framleiðslan av Q10 steðg­ ar, tá fólk eru fyrst í 20’unum, og tá minkar Q10 í likaminum so hvørt, sum árini ganga. Hjá frískum fólki vil rørsla í ávísan mun økja um framleiðsluna av Q10, men soleiðis er eftir øllum at døma ikki hjá fólki við kroniskum troyttleika. Kostur hevur bert eina av­mark­ aða mongd av Q10, og tí er egna framleiðslan í likaminum tann mest avgerandi keldan til Q10. Kelda: www.helse.dk Nøkur síggja kroniska møði sum eina sálarliga líðing, meðan onnur síggja hetta sum eina fløkta likamliga sjúku, sum ikki neyðturviliga hevur eina einstaka orsøk. Nú heldur ein bólkur av granskarum, at tey møguliga vita, hvør samanhangurin er Sambært nýggjari gransking er nógv, sum talar fyri, at kronisk møði er ein likamlig sjúka heldur enn ein sálarlig sjúka