fríggjadagur 26. mai 2017síða 12

FRÍGGJADAGUR 26. MAI 2017 SOSIALURIN 61 12 TEMA: Krabbamein – Tað hevði verið ótrúliga áhugavert, týðandi og er átrokandi, at tað verður granskað í Føroyum og í føroyskum tølum, sigur Durita Tausen. DANJAL AV RANA Hví eru føroyingar minni raktir enn grannalondini? Er tað okkurt í genum okkara? Er tað okkurt í mat­inum? Ella er tað kanska galið við tølunum? Sum nevnt áður, so kunnu vit vænta, at tilburðirnir av bróstkrabba fara at vaksa kom­ andi árini, nú skipað screening verð­ur sett í verk. Var tað okkurt líkn­andi sum hendi í 2003, tá tal­ ið av nýggjum tilburðum av pros­ tatakrabba økti so nógv? Vóru tað brádliga fleiri, ið fingu pros­tata­ krabba, ella var tað ein økt tilvitan, sum gjørdi, at fleiri lótu seg kanna? Enn eru nógvir ósvaraðir spurn­ ing­ar, men fyri fleiri av teimum eru svar at finna. Men sum Bíblian sig­ ur, so eru tað tey, sum leita, sum finna. Eitt av endamálunum hjá Krabba­meinsfelagnum er at veita stuðul til gransking á øk­in­um. Partur av gávuni frá Team Rynkeby eru markaðir til gransk­ing, somu­ leið­is partur av inn­tøk­uni í stuð­uls­ av­tal­uni millum Krabba­meins­fe­lag­ ið og spyr.fo, sum let­ur felagnum fýra krónur fyri hvørt svar, tey fáa í sínum spurn­ar­kann­ing­um. Umframt hetta er gjør­ligt at søkja um pengar frá øðr­um føroyskum og útlendskum grunn­um. Durita Tausen eftirlýsir, at meiri gransking verður gjørd um krabba­mein í Føroyum. – Sjálvandi hevði tað verið ótrú­ligt, um føroyskir granskarar høvdu loyst krabbameinsgátuna og funn­ið lekidómin, men soleiðis verð­ur neyvan. Eg trúgvi tó, at tað kundi gjørt stóran mun, fyrst her í Føroyum, men eisini aðra­staðni, um granskarar kundi hugt eftir krabbameinssjúkuni í Før­oy­um. Tað er millum annað við hes­um í huga, at vit ynskja, at góð og full­ fíggj­að hagtøl eru yvir krabba­ meins­sjúk í Føroyum, sigur hon. Granskarar kunnu tí søkja um stuðul frá Krabbameinsfelagnum og úr Sjúkrakassagrunninum, sum Granskingarráðið umsitir. Har eru hjarta­sjúk­ur og krabba­meins­sjúk­ ur bólk­að­ar í høvuðsøki 2, og júst nú eru tvær milliónir krón­ur tøkar at søkja um í stuðul til gransk­ing­ ar­verk­ætl­an­ir innan hesi øki. Ein orsøk til, at føroyingar eru minni raktur av krabbameini kann eisini vera, at vit hava eitt ann­ar­ leiðis kosthold enn í granna­lond­ un­um. Men samstundis sum kost­ hold­ið broytist, hækkar talið av krabba­tilburðum eisini. Durita Tau­sen torir tó ikki at siga, um nak­að beinleiðis samband er mill­ um hetta, men viðmerkir, at hetta hevði verið eitt gott evni hjá onkr­ um at granska nærri. Hagtølini eru fyrsta stigið Meðan vit fáa eitt alsamt betri hag­ tals­grundarlag um krabbamein og krabba­meinssjúk í Føroyum, so vita vit alt ov lítið um, hví tølini síggja út, sum tey gera. Í sær sjálv­ um siga hagtølini ikki hví, støðan er sum hon er, men tað kann gransk­ingin gera. – Tað hevði verið ótrúliga áhuga­vert, týðandi og er átrokandi, at tað verður granskað í Føroyum og í føroyskum tølum. Eg haldi vit merkja, at vit eru um at blíva búg­v­in at fara undir tað. Men tað krevur, at vit hava fólk, sum hava útbúgvingina og hugin at granska á økinum. Vit eru ein ung aka­ demisk tjóð, og tí eru ikki so nógv­ ir granskarar enn, men eg haldi teir eru um at koma, sigur Durita Tau­sen. Av tí at tað ikki er granska nak­ að serligt enn, so leggur Krabba­ meins­felagið ikki føringar fyri, hvørj­um granskast skal í. Durita Tau­sen sigur tó, at royndirnar frá út­londum vísa, at tað eru ávís sløg av krabba, sum eru betri umtókt at granska í og sum tað er lættari at fáa fígging til. Krabbameinsfelagið kundi tó hugsað sær, at granskingin í Føroyum tók støði í føroysku tøl­ un­um. – Vit hava ikki givið nógv enn, men vit hava heldur ikki fingið nógv­ar umsóknir, sigur Durita Tau­sen. STÓRUR TØRVUR Á Hesir grafarnir vísa, hvussu nógvir nýggir tilburðir av krabbamein eru um árið í ymisku norðurlendsku londunum. Tølini eru umroknað til nýggir tilburðir fyri hvørjar 100.000 íbúgvar fyri at geva eitt hóskandi grundarlag til samanberingar. Hjá bæði monnum og kvinnum liggja Føroyar væl niðanfyri hini norðurlondini. Eina tíð, fram móti miðskeiðis í 80’unum, nærkaðust vit hinum norðurlondunum, men síðani hevur gongdin í Føroyum mest sum javnað seg. Vit síggja tó, at talið á nýggjum tilburðum millum kvinnur hækkaði nógv frá 1992 til 1998, men hevur síðani lagt seg á eina støðuga legu, meðan talið hjá monnum hækkaði nógv frá 2003 til 2008. Í báðum førum síggja vit tó, at munurin millum Føroyar og hini norðurlondini er vaksin seinastu árini.