týsdagur 12. september 2017síða 10

Mikudagur 13. september 2017 · Nr. 106 10 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 NØVN KJAK Stjórnarskrá okkara og 14. september Zakarias Wang Nú 14. september 2017 eru 71 ár lið­ in síðani størsta dag í søgu okk­ara: Fólka­at­kvøðu­ dagurin leygar­ dagin 14. sep­ temb­er 1946, tá 51% atkvøddu fyri loysing frá Danmørk og bert 49% fyri uppskoti donsku stjórnarinnar um at vit skuldu gerast partur av Dan­markar ríki, og at danska stjórnarskráin (grundlógin) skuldi gerast okkara. Í mars í ár hevði Sambands­ flokkurin landsfund, og formaður floksins, Bárður á Steig Nielsen, kom í fjølmiðlarnar og segði, at danska stjórnarskráin var okkara stjórnarskrá. Hetta var forvitnisligt. Um so var, at Bárður hevði rætt, so mátti hetta vera hent ein ávísan dag. Mugu kenna dagin Alkunnugt er, at danir vita ná­grein­ liga, at teirra stjórnarskrá kom í gildi 5. juni 1849. Hevði hon eisini verið okkara stjórnarskrá, so sum Bárður segði, átti hann at duga at sagt hvønn dag hetta var hent. Einki hevði verið meir rímiligt, enn at øll tey, sum fegnaðust um hesa hending, á hvørjum ári hendan dag heysaðu dannebrók í húnar hátt fyri at vísa hvussu glað tey vóru. Men hvørki Bárður ella nakar ann­ar er higartil sloppin at flagga fyri hesi stóru hending, tí vit hava einki fingið at vita um, hvør dagurin er. Men nú formaðurin í einum av størstu politisku flokk­ um okkara hevði sæð ljósið, var týdningarmikið, at hann kundi sleppa at greiða okkum øllum frá, hvør hesin dagur er. Tí sendi eg Sambandsflokkinum teldubræv dagsett 15. mars 2017 og spurdi: Nær er danska stjórnar­ skráin vorðin stjórnarskrá okkara? Dagur gekk av degi, og einki svar kom. Ein mána seinni minti eg á spurningin. Heldur einki svar. 15. mai minti eg aftur á at hann ikki hevði svarað, men tað var sama úrslit. So kom eg at hugsa um, at Bárð­ ur kanska hevði fyri neyðini at fáa hjálp uttanífrá fyri at svara. Tað kundi jú vera, at onkur, sum dugdi danskt, kundi hjálpt honum! Tískil fekk eg spurningin týddan til danskt, tá eg aftur tann 15. juni minti hann á spurningin: Hvor­når er Danmarks grundlov blevet gældende som grundlov på Færøerne? Men illa gekst hjá Sam­bands­ flokkinum at fáa klókar danir at hjálpa sær. Men tað eru yvir tvey túsund milliónir sum duga at tosa enskt. Kanska onkur av teimum kundi hjálpt Bárði? So 15. juli fekk eg spurningin týddan til enskt: When did the Danish constitution become our constitution? Men heldur ikki tann enskttal­ andi heimurin kundi hjálpa Bárði at finna svarið. Nú er tað so, at okkara støða er meinlík henni hjá Grønlandi, og kanska onkur av klóku grønlensku brøðrum okkara kundi hjálpt Bárði? So fyri einum mána síð­ ani, tann 15. august, royndi eg aft­ ur: Danmarkip naalagaaffiata tunngaviusumik inatsisaa qanga uagutsinnut tunngaviusumik inatsisaalerpa? Men heldur ikki grønlendingar kundu hjálpa Sambandsflokkinum at ráða hesa gátu. Nú kundi eg sjálvandi roynt at lætt um hjá Bárði við at týtt spurn­ ingin til týskt, tí alkunnugt er, at týskarar eru sera dugnaligir í øllum, sum hevur við stjórnarskráir at gera. So hevði spurningurin ljóð­að: Wann wurde das dänische Grund­ gesetz auch unseres? Men vanligt et at siga, at franskt er fremsta diplomatimálið. So hví ikki nýta tað: Quand est-ce que la constitution danoise est devenue notre constitution? Men hvat við at fáa spurningin týddan til fremsta vísindamálið av øllum. So skuldi borið til at fingið hjálp! Hetta málið er latín: Quando constitutio danica et nostra facta est? Men alt hetta kann eg spara mær, tí hægsta leiðsla Sambands­ floksins hevur funnið út av, at teir ikki kunnu svara hesum einfalda spurningi. At viðurkenna sum er, at teir ikki hava sagt sannleikan, koma teir sær ikki. Tí halda teir, at best er at tiga. Danska stjórnarskráin ikki okkara Sjálvandi veit ein og hvør, at hetta er tað sama sum at viðganga, at danska stjórnarskráin ongantíð er vorðin stjórnarskrá okkara, tí tá nakað ongantíð er borið í heim, er tað ikki til. Við tøgn síni hev­ur Sambandsflokkurin sostatt viður­ kent, at danska stjórnarskráin (grund­lógin) ongantíð er vorðin okk­ara stjórnarskrá. Hetta hevur danska stjórnin altíð vitað. Tað var hetta, ætlanin hjá donsku stjórnini var at fáa broytt við fólka­atkvøðuni tann 14. sep­ tember 1946. Hevði hetta eydn­ ast, og ein meiriluti upp á eina at­kvøðu hevði verið fyri stjórnar­ upp­skotinum, so hevði Bárður á Steig Nielsen og allur Sambands­ flokkurin flent upp á háð at mær og øllum teimum, sum spurdu so býtt. So kundu teir sagt: “Vit atkvøddu á Føroya løgtingi tann 10. mai 1946 fyri at hava eina fólkaatkvøðu, har føroyingar á fullkomuliga demo­ kratiskan hátt kundu nýta sín tjóðskaparliga sjálvsavgerðarrætt til at siga frá, um teir vildu gerast ein partur av Danmarkar ríki og gera donsku stjórnarskránna til sína stjórnarskrá ella heldur fáa loysing. Á demokratiskan hátt avgjørdu føroyingar henda dag, 14. september 1946, at Føroyar skuldi gerast partur av Danmarkar ríki, og harvið avgjørdu teir eisini at gera donsku stjórnarskránna til stjórnarskrá sína.” Men stjórnaruppskotið fekk ikki eina atkvøðu í meiriluta. Loysing fekk ikki bara eina atkvøðu í meiri­ luta, men heilar 161 meir. Dagin eftir, tann 15. september 1946, sendi tíðindastovan Ritzau eitt fjarrit út um allan heim. Tað var ein fráboðan frá formanni Sam­ bandsfloksins Andras Samuelsen. Hann sum skrivaði fjarritið var sonur Andras, Georg Lindenskov Samuelsen. Sær við lið hevði Georg bróður sín Trygva, sum var løg­ frøðingur, valdur løgtingsmaður fyri Suðurstreymoyar valdømi og limur í týdningarmestu løg­tings­ nevndini: landsnevndini. Fjarritið segði, at Andras var formaður í einum higartil ókendum flokki, sum æt “Samarbejdspartiet”, Sam­ starvsflokkurin. Fyrstu boð, hann hevði at geva føroyingum og øll­ um øðrum henda sunnudagin eftir fólkaatkvøðuna, var at stjórnar­ uppskotið var fallið. Ongin virðing fyri føroyingum So lítla virðing hevði danska stjórn­ in fyri føroyingum, at hon ikki hevði hildið tað verið neyðugt at týða tilboð sítt til føroyskt. Tí mugu vit framvegis taka uppaftur donsku orðingarnar, tá vit skulu greiða frá hvat tað var sum fall henda dag fyri 71 árum síðani. Fyrsti setningur í stjórnar­ uppskotinum ljóðaði soleiðis: “Fær­ øerne udgør som hidtil en del af Danmarks rige med samme stats­ retlige stilling som før 1940.” Men nú segði Andras, at stjórn­ ar­uppskotið var fallið. Hetta vil siga, at støðan nú var tann, at “Færøerne udgør ikke som hidtil en del af Danmarks rige med samme statsretlige stilling som før 1940.” Føroyingar høvdu havt høvi til at gerast “en del af Danmarks rige,” men høvdu rikið hetta til­boð stjórnarinnar aftur, og tað viður­ kendi Andras og tók av­leiðingarnar sum ein maður. Men tá vit nú ikki tóku av at fara upp í Danmarkar ríki og gera donsku stjórnarskránna til okkara stjórnarskrá, hvør var so okkara veruliga støða? Hon var sjálvsagt eins og framm­ an­undan. Stjórnarskrá frá 1661 Sum Sambandsflokkurin visti, so vóru vit í sambandi við Dan­ mørk. Samband er millum tveir partar, sum hvør í sínum lagi ráða sær sjálvum. Okkara sam­band við Danmørk var ásett í einum fólka­ rættarligum real­unións­sáttmála, sum var gjørdur millum Danmørk og Noreg, sum vit vóru ein partur av. Hesin sáttmáli ásetti, at hesi ríki vóru javningar, og hvørt ríki stýrdi sínum egnu viðurskiftum. Tí hevði hvør av pørtunum eisini sína egnu stjórnarskrá. Noregs ríki fekk nýggja stjórn­ ar­skrá 7. august 1661, um sama mundið sum Danmørk eisini fekk eina samsvarandi. Noregs ríki var stórt, men 14. august 1662, árið eftir, fingu forfedrar okkara høvi til at taka støðu til, um teir vildu vera við undir hesi stjórnarskrá saman við hinum landsmonnum sínum, og tað samtyktu teir við miklari frøi á eykaløgtingi, har yvir 10% av øllum landsmonnum vóru á fundi í Tórshavn. Alkunnugt er, at vit hava ta sonevndu rættarligu raðfylgjuna. Hægst eru stjórnarskráir. Við heim­ ild í teimum verða vanligar lógir gjørdar. Við heimild í lógum ber til at gera kunngerðir. Ein kunngerð kann ikki vera í stríð við lógina, og er hon tað, so má kunngerðin dvína. Somuleiðis kann ein lóg ikki vera í andsøgn við stjórnarskránna, og er hon tað, er tað stjórnarskráin sum vinnur. Lógir verða gjørdar av tí lóggevandi valdinum, með­an hægsta vald ríkisins ger stjórnar­ skránna. Hægsti myndugleiki í ríki okk­ ara gjørdi stjórnarskránna í 1661. Skal hon broytast, má hesin hægsti myndugleiki koma saman at taka støðu til málið. Í 1814 minkaði ríki okkara og misti sítt navn. Teir samríkismenn okkara, sum búðu eystanfyri, søgdu ríki sítt eita Noreg og kast­ aðu saman við Svøríkis ríki. Vit vóru við sama lag í ríkinum og høvdu somu stjórnarskrá, og vóru framvegis í javnbjóðis sambandi við Danmarkar ríki. Ongantíð samtykt í Føroyum Í 1849 gjørdu danir eina nýggja stjórnarskrá. Um so var, at henda stjórnarskrá skuldi gerast okkara, skuldi hægsti myndugleiki í ríki okkara fara til verka og samtykkja, at henda danska stjórnarskrá eisini var okkara. Hetta er ikki hent. Hinvegin hevur danska stjórnin lýst donsku stjórnarskránna sum vanliga lóg hjá okkum. Ein vanlig lóg kann ikki troka burtur eina stjórnarskrá. Tað, sum stóð upp á spæl 14. september 1946, var um vit vildu avtaka okkara stjórnarskrá frá 7. august 1661 við at leggja okkum skerflatar og gerast ein partur av Danmarkar ríki og harvið koma undir donsku stjórnarskránna. Tann sigur, vit tá vunnu, var ovurhonds. Einki av tí, sum okkum hevur verið fyri síðani, kann skiljast uttan sum avleiðing av tí avgerð, sum tey tóku, sum tá vóru uppi á døgum. Bert eitt dømi: Í hesum døg­ um kunnu vit fegnast um, at ein føroysk sendinevnd er bjóð­að inn á gólvið hjá japanska uttan­ríkis­ ráðharranum. Eitt er vist, og tað er, at hevði tann vanlagna verið okkum fyri í 1946, at stjórnaruppskotið hevði verið samtykt, so høvdu okkara sendimenn sitið á ytstu brík bæði í Japan og alla aðra staðni. Tað, sum hendi á fólkaatkvøðuni, var at vit varðveittu tann rætt, sum vit høvdu fyri 14. september 1946. Forfedrar okkara stóðu sum drangar í brimi og vunnu á allari mótstøðu. Men nú er ætlanin, at vit á nýggj­ari fólkaatkvøðu skulu for­ koma okkum tann rætt, sum vit hava havt her síðan Grímur Kamban setti fótin á land, og sum vit ongantíð hava latið av hondum. Vit skulu viðurkenna, at danska stjórnarskráin er okkara stjórnarskrá og at vit tí eru inn­ limaði í Danmarkar ríki. Um so verður, at hetta verð­ ur gjørt, so sleppa vit frá at halda 14. september næsta ár, og eg sleppi frá at spyrja for­mann Sam­bandsfloksins nær danska stjórnarskráin gjørdist stjórnar­ skrá okkara, tí tá vita øll, at hetta hendi tann dag, nýggja fólka­at­ kvøð­an samtykti, at vit vóru undir donsku stjórnarskránni og harvið blivu innlimaði í Danmarkar ríki. Tað sigst, at henda avreiðing er dagsett til 25. apríl 2018.