týsdagur 26. september 2017síða 10

Mikudagur 27. september 2017 · Nr. 112 10 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 HVUSSU KENNIST TAÐ AT FÁA KEMO? Vilmund Jacobsen Kemo er heilivágur, sum verð­ur brúktur til at nið­ur­ berja krabbakyknur. Evn­ið, sum verður brúkt í við­gerð­ ini, kann sproytast inn í blóð­æðr, í undirhúðina ella í so­nevnd holrúm í lik­am­in­ um, sum eitt nú kunnu vera bløðra ella bróstrúm. Ofta verður viðgerðin sam­an­sett, soleiðis at tann, sum verður viðgjørdur, fær fleiri sløg av kemo. Styðjandi – ella suppl­er­ andi viðgerð – er kemo­við­ gerð, sum verður givin eft­ir skurð­við­gerð ella strálu­við­ gerð fyri at drepa møguligar eftir­ver­andi krabbakyknur í lik­aminum. Viðgerðin minkar um vand­a­n fyri at fáa afturstig í sjúk­uni. Endamálið við at geva kemo­viðgerð er at niðurberja ella minka um krabbakyknur í vøkstri. Tað er sjáldan, at vøkst­ur­ in púrasta heldur uppat, men við­gerðin kann minka um krabbakyknurnar og harvið minka um útbreiðsluna. Hvussu virkar kemo? Kyknueitur, sum kemo er, verð­ur ført við blóðinum til allar lutir í kroppinum og tískil eisini til hvørja ein­ staka kyknu. Tá heilivágurin rakar krabba­vøksturin, verður eit­ur­ið upptikið í einstøku krabba­kykn­uni, har tað darv­ ar ella steðg­ar kyknubýting – ella elv­ir til, at kyknan doyr. Tá tú setir saman fleiri sløg av kemo, verð­ur við­gerð­ in eisini meira effektiv, tí ym­ isku sløgini av kemo leypa á krabba­kyknurnar á ymiskan hátt. Hjáárinini á einstøku gøgn­ini kunnu minkast, tá nøgdin av hvørjum ein­støk­ um evni í samansetingini ofta er minni, enn tá talan bara er um eitt evni. Kemo ávirkar eisini frísku kykn­ur­nar í likaminum, men frísku – ella vanligu – kykn­ ur­nar duga betri enn krabba­ kykn­ur­nar at “umvæla” seg sjálv­ar aftur, og tí verða hjá­ ár­in­ini, meðan tey eru, eisini at liva við. Kemoviðgerð verður ofta givin gjøgnum eina plast­ slangu, ið er sett til eina hol­ nál, sum frammanundan er sett í eina blóðæðr. Hetta er tað, sum verður kallað dropp. Hvussu langa tíð, hvør ein­støk viðgerð tekur, kann skifta frá 15 minuttum til fleiri samdøgur. Kemo kann eisini gevast bein­leiðis í holrúmini í lik­ am­in­um, eitt nú í bløðruna við slangu ella katetu. Kemo sum tablettir ella hylki verða svølgd heil, og tú fært neyva leið­beining um, nær á deg­ num og í mun til mál­tíð­ir­nar, at tablettirnar skulu takast. Fyri nøkur sløg av kemo er tað týdningarmikið, at sjúklingurin er undir neyv­ um eftirliti undir og beint eft­ir viðgerðina. Vandi kann vera fyri reaktiónum við ov­ ur­viðkvæmi og bráðum hjá­ ár­in­um. Hvussu nógvar viðgerðir? Ofta verður kemoviðgerð giv­in triðju hvørja viku, men tað hendir, at tíðarbilið mill­ um viðgerðirnar er ein, tvær ella fýra vikur. Flestu við­ gerð­ir taka nakrar tímar, og við­gerðin kann næstan altíð gev­ast ambulant. Valið av kemo er tengt at, hvat slag av krabbameini tal­ an er um, hvussu likamliga støð­an hjá sjúklinginum er, og hvørja viðgerð við­kom­ andi áður hevur fingið. Tað er altíð ein lækni, sum fyriskipar viðgerðina, og tað er ein serútbúgvin sjúkra­ røkt­ar­frøðingur, sum setir við­gerðina upp og hevur eft­ ir­lit­ið. Kemo kann hava ymisk hjá­árin, og orsøkin er, at við­ gerð­in eisini ávirkar vanligu kykn­ur­nar í likaminum. Tað er ymiskt – frá einum per­ sóni til annan – hvussu fólk tola viðgerðirnar, og fleiri av við­gerðunum kunnu geva vaml og spýgging. Vamlið kemur nakrar tím­ ar ella dagar eftir, at hvør ein­støk viðgerð er liðug, men tað eru eisini tey, sum hvørki føla vaml ella vilja spýggja. Fyri at minka um ella beina burtur hesi hjáárin, verð­ur heilivágur givin fyri at halda árinunum burtur, og heilivágurin kann eisini gev­ ast, áðrenn viðgerðin byrjar, eins og tú fært heilivág heim við til dagarnar eftir við­gerð­ ina. Sálarligar orsøkir kunnu eis­ini gera, at tú kennir teg at hava vaml, og bara tankin um næstu viðgerð kann eis­ ini vera nóg mikið til, at tú fert at spýggja. Slíkt kann vera ógvuliga tyngj­andi fyri onkrar sjúkl­ ing­ar, og í slíkum føri kann tørv­ur vera á sálarligum stuðli. Troyttleiki og hármissur Kemoviðgerð kann tykjast nið­ur­brótandi – ikki bert á krabba­kyknurnar – men eis­ ini á fríska partin av lik­am­in­ um, og tú kanst gerast linur og troyttur undir viðgerðini. Nøkur sløg av kemo hava við sær, at øll kropshár tynn­ ast burtur, og tú kanst missa hárið á høvdinum. Hetta hendir ofta eftir fyrstu og aðru viðgerð, og tá nakr­ir dagar eru farnir, kann sjúkl­ingurin gerast full­komi­ liga skallutur. Tað er ógvuliga tyngjandi fyri mong at missa hárið, men tá viðgerðin er liðug, kem­ur hárið aftur. Meðan tú bíð­ar eftir hárinum, kanst tú fáa fíggjarligan stuðul til parúkk. Tað kann taka nakr­ ar mánaðir, til hárið er full­ vaks­ið aftur. Nøkur fá sløg av kemo kunnu geva eina stokkuta pínu í armin, tí øsingur kem­ ur í blóðæðraveggin. Onnur sløg av kemo kunnu geva aðra pínu, eitt nú í vøddar og liðir. Heilivágur, sum fæst í hand­keypi, kann linna pínu, sum stendst av kemo, men tað er týdningarmikið, at tú ráð­før­ir teg við læknan, sum hev­ur ábyrgd av viðgerðini. Kemo kann eisini geva fep­ur nakrar tímar eftir við­ gerð. Hetta er ein vanlig reak­ ti­ón, sum ikki er vandamikil. Fep­ur millum viðgerðirnar kann vera tekin um ígerð, og tí skalt tú seta teg í samband við lækna. Fleiri sløg av kemo tálma gerð­ini av blóð­kyknum í bein­merg­in­um við tí úr­sliti, at ser­liga talið av hvít­um blóð­lik­am­um minka, oft­ast sjey til 12 dagar eftir við­gerð­ ina – alt eftir, hvat slag av við­gerð er givin. Vandin fyri ígerðum kann gerast stórur, tá hvítu blóð­ lik­am­ini eru verja móti eitt nú bakt­erium. Tær nýtist ikki at um­ gang­ast samveru við onnur menn­iskju, men tað er týdn­ ing­ar­mikið at geva sær fær um tað, um fepurin millum tvær kemoviðgerðir fer yvir 38,5 stig. www.cancer.dk Kemoviðgerð kann tykjast niðurbrótandi – ikki bert á krabbakyknurnar – men eisini á fríska partin av likaminum, og tú kanst gerast linur og troyttur undir viðgerðini HEILSA Valið av kemo er tengt at, hvat slag av krabbameini talan er um, hvussu likamliga støðan hjá sjúklinginum er, og hvørja viðgerð viðkomandi hevur fingið áður