týsdagur 10. oktober 2017síða 8

Mikudagur 11. oktober 2017 · Nr. 118 8 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 HEILSA Vilmund Jacobsen Yvirlæknin, Søren Vesterhauge, hevur á heimasíðuni – www. netdoktor. dk – grein um flutningssjúku ella sjó­verk, sum vit vanliga rópa tað. Flestu hava upplivað at hava havt sjóverk ella koyrisjúku, og nøkur fá hava upplivað luftsjúku ella flúgvisjúku. Allar hesar sjúkur eru í prin­sipp­ inum tær somu. Sum sjúka er sjóverkur eitt løgið fyribrigdi. Nógv fólk kunnu gerast ser­ stak­liga ússalig, tá tey verða útsett fyri rørslu, sum onnur kunnu tola – ella, sum tey høvdu tolt, um umstøðurnar vóru øðrvísi. Fólk kunnu venja seg við tær um­støður sum gera, at tey fáa sjóverk, men hetta kann gerast eitt drúgt stríð, áðrenn tað slepst av við sjóverkin. Hví fáa vit sjóverk? Flutningssjúka er í veruleikanum eitt avsporað refleks ella við­bragd sum hendir, tá heilin ikki beinleiðis kennur aftur aktuellu saman­ setingina av sansa­upp­liv­ingini. Hetta hendir eitt nú, tá balansu­ gøgnini í innara oyra signal­era rørslu, men sjónin ikki upplivir rørslu. Fólk kunnu koma í eina slíka støðu, tá tey eitt nú sita í kahúttini í ein­um báti, í bili ella bussi og lesa. Men, tað øvuta kann eisini henda; at balansugøgnini signalera still­støðu, meðan sjónin signalerar rørslu. Hesa støðu kunnu fólk koma í, tá tey eitt nú sita í biograf og síggja ein film við ógvusligum rørslum. Okkara balansuskipan hevur brúk fyri at kenna mynstrið av sansakveikingum, sum alla tíðina bumba okkum um egnar rørslur, um rørslur í umhvørvinum – og um, hvat vendir upp, og hvat vendir niður. Eru frávik frá vanliga mynstrinum, fær heilin eini “feil­ boð”. Balansuskipanin er so fløkt, at pláss er ikki fyri frávikum frá tí, vit eru von við at uppliva, og tí fáa vit sjóverk. Hinvegin hevur balansu­ skip­anin læringarevni í mun til nýggj­ar samansetingar av sansa­ upplivingum. Tí kann skipanin eisini venja seg við, at viðurskiftini eru øðr­vísi, enn tey plaga at vera, og tá kanst tú sleppa av við sjóverkin. Tá tú hevur vant teg við, at viðurskiftini eru øðrvísi, kanst tú í staðin fáa trupulleikar við at venda aftur til tær vanligu umstøðurnar. Hevur tú verið umborð á skipi í eina tíð, hevur vant teg við, at skipið rullar og síðan fert í land aftur – ja, tá kanst tú føla, at fasta jørðin undir tær rullar. Fyribrigdi, har tú gerst ússaligur, sjálvt um tú hvørki koyrir, siglur ells flýgur, verður rópt ”mal de débar­quement” – ella á føroyskum “sjúka við at fara í land”. Hóast dúgliga gransking á øk­ inum, er lykilin til at skilja flutn­ ings­sjúku og mal de débarquement ikki funnin. Hvør fær sjóverk? Kvinnur eru vanliga meira sárbarar mótvegis flutningssjúku enn menn, og størri børn eru meira sárbar enn pinkubørn. Eisini eru fólk, sum eru fongd við migrenu verri fyri í so máta enn fólk, ið ikki líða av hesum trupulleika. Tey sárbarastu eru í veru­leik­ anum stór børn og ung. Sjóverkur kennist sum ein røð av óbehagiligum sjúkueyðkennum, sum byggja seg upp innan í lik­am­ inum. Í byrjanini følir tú teg troytt­ an og linan, lagið verður ávirkað av støðuni, og tú kennir teg sum heild illa til passar. Ofta er høvðpína knýtt at hesi støðu, og tú fert kanska at geispa. Tú følir, at eitt hvørt byggir seg upp í búkinum. Kensl­an er óbehagilig, og tú fært vaml og kann gerast svimbul. Oftast endar øll henda óbehagi­ liga kensla við at tú fert at spýggja. Tá tú sært ein person, sum líður av sjóverki, sært tú fyrst eitt for­ pínt og hugtungt menniskja, sum er tigandi, og eftirhondini verður viðkomandi bleikur, fer at sveitta og tivar. Í veruleikanum er ein persónur við sjóverki rættiliga sjúkur, tá sjúkueyðkennini eru í hæddini. Hvat er at gera? Tey, sum eru ringast fyri við sjó­ verki, royna oftast at umgangast tær støður sum gera, at tey kunnu fáa sjóverk. Hetta merkir so sam­ stundis, at møguleikarnir at ferast gerast avmarkaðir. Ein máti er at halda seg uttan­ dura, meðan siglt verður, og tá tú koyr­ir í bili ella bussi, kann tað hjálpa, um tú ikki situr og lesur, men heldur hyggur upp og út gjøgn­um vindeyga. Á henda hátt upplivir tú ein betri samanhang millum tað, tú sært og so kensluna av, at skipið, bil­ur ella bussur flytir seg. Um møguleikin er har, kann tað eisini hjálpa, um tú sjálv/-ur sleppur at vera tann, sum stýrir báti ella bili. Fyrsta sjúkueyðkenni um flutn­ ingssjúku er troyttleiki og tyngd. Um tað er møguligt, kann tað vera eitt gott hugskot at leggja seg at sova, tá fyrstu eyðkennini byrja at vísa seg. Ein møguleiki er at venja seg av við sjóverkin, men tað krevur mót, og tað krevur, at tú gert tað í nakrar fylgjandi dagar sum ger, at tú fært sjóverk – antin tað er at sigla við skipi ella koyra í bili ella bussi. Best er tá, at tað ikki er ov langt ímillum túrarnar í skipi ella bili. Ein tílík avvenjing kann tó taka nakrar vikur og kanska upp í einar tveir mánaðir. Men, er ov langt ímillum túr­ar­ nar í skipi, bili ella bussi, er oftast neyðugt, sum tíðin gongur at byrja venj­ingina aftur á 0-punktinum. Í aðrar mátar eru fleiri sløg av heillivági, sum kunnu keypast og sum virka móti sjóverki. Hví fáa vit sjóverk? Sjóverkur kennist sum ein røð av óbehagiligum sjúkueyðkennum, sum byggja seg upp innan í likaminum. Í byrjanini følir tú teg troyttan og linan, lagið verður ávirkað av støðuni, og tú kennir teg sum heild illa til passar Hóast dúgliga gransking, er lykilin til at skilja sjóverk og “mal de débarquement” ikki funnin Í veruleikanum er ein persónur við sjóverki rættiliga sjúkur, tá sjúkueyðkennini eru í hæddini