mikudagur 27. oktober 2004síða 4

6 Nr. 205 - 27. oktober 2004 Nr. 205 - 27. oktober 2004 7 Upplýsingar um føðslubýti ella tilset- ingarevni á eini før- oyskari matvørulýs- ing er ikki nakað, brúkarin kann taka sum eina sjálvfylgja. Tað er ein sjálvboðin tænasta, summir framleiðarar eru so beinasamir at veita brúkarnum MATVØRUTRYGD Anna V. Ellingsgaard anna@sosialurin.fo Keypir tú ein pakka av Lættimjólk, stendur millum annað at lesa á honum, at í 100 ml av mjólk eru 0,5 g av fiti. Leitar tú eftir inni- haldinum av kolvætu, finn- ur tú eisini tað, umfram protein- og kaloriuinnihald. Og á eini kjøtpylsu standa í onkrum førum nøkur E- nummur at lesa. Hentir upplýsingar fyri tey flestu og alneyðugir fyri summi, men teir eru als ikki ein sjálvfylgja. Føroyska kunn- gerðin um at merkja liðugt pakkaðar matvørur ásetur nevniliga ongi krøv til upp- lýsingar um hvørki tilset- ingarevni ella føðslu- og orkubýti í matinum Sjálvboðin upplýsing Hesir upplýsingar eru ein sjálvboðin tænasta, summir føroyskir framleiðarar eru so beinasamir at geva brúk- arnum. Um ein framleiðari vil, kann hann, í morgin um tað skal vera, taka allar hes- ar upplýsingar av pakkan- um, uttan at bróta nakra lóg. Í Kunngerðini um merk- ing av matvørum er tað nevniliga í stóran mun er upp til framleiðaran ella sølumannin at gera av, hvat hann upplýsir brúkaran um á vørulýsingini. Hevur hann sagt honum, hvussu vøran eitur, hvussu nógv hon vigar, hvussu leingi hon heldur sær og hvat til- far er brúkt, hevur hann í allarflestu førum gjørt sína skyldu. Orð sum orkubýti og føðsluvirði eru als ikki nevnd, meðan tilsetingar- evni stutt sagt ikki eru um- fatað av kunngerðini. Hví mynduleikarnir ikki meta tað vera neyðugt at upplýsa brúkaran um, hvørji tilsetingarevni eru í matinum vit eta, er ilt at gita. Vit kunnu bara leggja afturat, at í Føroyum hava vit heldur ongan positivlista yvir tilsetingarevni - also onki yvirlit yvir, hvørji evni tað er loyvt at koyra í matvørur. At Heilsufrøði- liga Starvsstovan so velur at lena seg upp at tí danska yvirlitinum er jú gott, men eitt føroyskt yvirlit við kravi um, at tað verður brúkt, hava vit framvegis ikki. Ótíðarhóskandi Bæði landsstýrismaðurin í heilsumálum, landsdjóra- læknin og onnur fakfólk innan økið eru samd um, at galdandi lóggáva á mat- vøruøkinum er ótíðarhósk- andi og als ikki livir upp til krøvini hjá modernaðum brúkarum. Kortini tykist tað vera óvanliga drúgført at fáa matvørulógina dag- førda. Galdandi lóg stavar nevniliga frá 1985, og hóast onkrar kunngerðir erum komnar seinni, líkist lóg- gávan í nógvum førum mest einum arbeiðssetn- ingi, sum ongantíð er vorð- in liðugur, sum formaðurin í Brúkarasamtakinum hev- ur málborðið seg. Frá Bjørn Harlou á vet- erinærdeildini í Vinnumála- ráðnum frætta vit, at ein dagføring av lógini er í um- búna, men at arbeiðið enn bert á fyrireikandi stigi. Nær brúkarin kann vænta at síggja nakra broyting á føroysku vørulýsingunum, tá hann fer til handils, er sostatt ilt at siga. Fyribils mugu vit tískil bara taka til takka við eini kunngerð um merking av matvørum, sum í besta føri tryggjar, at vit ikki verða beinleiðis vill- leidd, men í ringasta ikki ávarar okkum móti tilset- ingarevnum, vit møguliga ikki tola. Ótíðarhóskandi matvørulóg Elsebeth Klakkstein Jú, eg royni at minnast til at keypa frukt og grønt, men eg má viðganga, at tað kundi komið meir av tí í innkeypskurvina. Eg haldi í grundini ikki, at frukt og grønt er so dýrt í mun til so nógv annað, men eg vildi ynskt, at góðskan var betri. Vil tú hava góðsku, mást tú eisini gjalda fyri tað, og tað havi eg onki ímóti. Sum oftast lesi eg vøru- lýsingarnar fyri at halda eyga við feittinnihaldin- um og tilsetingarevnum. Vørulýsingarnar á før- oyskum viðskera lesi eg ikki, tí eg keypi tað ikki. Tann føroyska matin geri eg sjálv, og onki fer vekk - uttan eitt sindur av tálgini ... Til handils: Keypir tú sunt inn? Eyð Matras og Flóvin Ja, tað geri eg - ikki minst nú, eg havi tvey smá børn. Eg keypi frukt og grønt hvørja ferð, sjálvt um eg haldi fruktina vera í so dýra. Eg lesi eisini vøru- lýsingarnar fyri at meta um feittprosentið og royni annars at brúka mín sunna fornuft. Men eg ivist ofta. Hvussu ber tað til dømis til, at hakkað kjøt onkun- tíð er reytt og aðrar tíðir mest sum gráligt á liti? Eisini ivist eg stórliga í, hvussu sunn hasi jogurt- blikkini við Smarties bommumum á eru fyri børnini? Í slíkum førum kenni eg meg eitt sindur snýtta, tí eg ikki rættiliga veit, hvat tað er, eg keypi. Eyðfinn Reyðberg Eg hugsi serliga um, at vørurnar helst skulu hava ein reinan uppruna og keypi vistfrøðiligt, tá eg kann. Eina kjøtpylsu, sum hesa (føroysku, blaðkv), hevði eg als ikki keypt, tí sovorðið skal helst vera heimagjørt. Vørulýsingin sigur jú hvørki eitt ella annað. So hevði eg heldur keypt eina 3% feitt livur- postei frá Den Grønne Slagter, har tú veit, hvat tú fært Annars haldi eg tað vera tankavekjandi at hoyra, at vit brúka ein minni og minni part av húsarhaldspengunum til matvørur. Tað má vera, tí vit ikki raðfesta góðskuna serliga høgt. Eg meini avgjørt, at úrvalið á dygdarmatvør- um átti at verið størri, men so vit mugu eisini vera sinnað at gjalda fyri tað. Roynir tú at ansa eftir feittinum, tú etur, er ofta lítil hjálp at heinta í føroyskum matvørulýsingum Í eini føðslutalvu hjá Heilsufrøðiligu Starvstovuni frá 1996 hava vit funnið fram til, at í 100 g av vanligari føroyskari kjøtpylsu eru 19,1 g av feitti, 13 g av proteini og 2,3 av kolvætu. Samlaða kaloriutalið er 235,6 . Vilt tú eta heilsugott, skal viðskeri í mesta lagi innihalda 5 gramm av feitti, sambært kókibókini Lætt og Leskiligt Fríggjadagin skipaði Ráðið fyri Ferðslu- trygd fyri einum fundi, har tosað varð um at hækka mest loyvdu ferðini hjá prutlum og knallert- um. Tvey 16 ára gom- ul høvdu eitt upplegg, har tey grundgóvu fyri, hví tey halda, at ferðmarkið eigur at verða hækkað FERÐSLA Solby A. Eliasen solby@sosialurin.fo Rannvá Tórgarð og Erhard Petersen eru bæði 16 ára gomul. Tey koyra bæði prutl og luttóku á kunnandi fundinum, sum RFF skip- aði fyri fríggjadagin. Tey høvdu eitt upplegg, har tey komu inn á, hvønn týdning tað hevur fyri prutlførarar at kunna koyra eitt sindur skjótari. – Vit halda, at tað eigur at vera loyvt at koyra 45 km/t á prutli, tí tað er vandamikið hjá teimum ungu at koyra einans 30 km/t í ferðslu, har hinir bilførararnir hava loyvi at koyra 50 km/t, søgdu tey millum annað. Tey vístu á, at tá prutl koyra framman fyri bilar við einans 30 km/t ferð ella minni, er skjótt, at bilførar- arnir ótolnast og vilja yvirhála. Hetta kann skapa eina vandamikla støðu, søgdu tey og vístu á, at flestu bý ella bygdavegirnir í Føroyum eru ov smalir til tveir bilar og eitt ella tvey prutl á koyribreiddini. – Tað eru vit, sum koyra prutlini, sum fáa tann stóra skaðan, tí vit eru tey bleytu í ferðsluni í hesum førinum. Ein bilur fær í slíkum førum helst ikki størri skaða enn nakrar skoynur, søgdu tey bæði, Rannvá Tórgarð og Erhard Petersen. Tey bæði meta, at um loyvda ferðin verður hækk- að úr 30 upp í 45 km/t, so kann sleppast undan nógv- um av teimum vandamiklu støðunum, har ótolnir bil- førarar yvirhála prutl – eis- ini í ikki vandaleysum støðum. Tey mæltu eisini til, at aldursmarkið fyri at taka koyrikort til prutl verður lækkað niður í 15 ár. – Vit meta, at ein er nóg búgvin at koyra prutl, tá ein er fyltur 15 ár, søgdu tey, og vístu samstundis á, at skip- að undirvísing í at koyra prutl eisini hevði gjørt, at ein koyrilærari kann meta um, ein 15 ára gamal er nóg búgvin til at koyra prutl ella ikki. – Harafturat høvdu prutl- førararnir fingið nakrar koyriroyndir, hildu tey bæði at enda fyri. Skilagott upplegg Jón Kragesteen, leiðari á Ráðnum fyri Ferðslutrygd, sigur, at alt hetta byrjaði við, at Erhard Petersen kom inn á ráðið og spurdi seg fyri um ferðmarkið. Teir báðir tosaðu aftur og fram um hetta, og Jón gjørdi so at enda av at kalla inn til fundar um málið. – Eg spurdi hann, um hann ikki kundi koma við einum uppleggi til fundin, so at luttakararnir kundu hoyra sjónarmiðið hjá teim- um ungu, sigur Jón, sum heldur, at tað er fínt, at tey ungu koma við teirra sjón- armiðum. Men hann slær fast, at leikluturin hjá Ráðnum fyri Ferðslutrygd bert er sum eitt millumlið at hjálpa teimum við at fáa teirra sjónarmið fram. Niðurstøðan á fundinum var, at hetta málið skal kannast betur og kjakast skal eisini meira um tað, áðrenn Ráðið kemur við sínum tilmæli. Jón Kragesteen dylir tó ikki fyri, at grundgevingar- nar fyri at hækka ferðmark- ið eru góðar, og hann dugir ikki at síggja nakað til hindurs fyri at hækka ferð- markið hjá prutlum úr 30 km/t upp í 45 km/t, um tað kann hindra fleiri eigarum í at pilka við prutlið á annan hátt. Hækka ferðmarkið hjá prutlum Tvey 16 ára gomul ungfólk úr Havn mæltu fríggjdagin á fundi hjá Ráðnum fyri Ferðslutrygd til, at loyvda ferðin hjá prutlum verður hækkað úr 30 km/t upp í 45 km/t Tá Gríma fer á pall við "Elling og Kjell Bjarni", verður tað tann 64. pallurin í Europa,hes- in leikurin verður spældur á í løtuni. Frumsýning verður á Gamla Meiarínum leygarkvøldið SJÓNLEIKUR Anna V. Ellingsgaard anna@sosialurin.fo Nýggi leikurin hjá Grímu snýr seg um tveir gamlar dreingir í 30unum, sum hava ligið á sálarsjúkrahúsi saman. Tá leikurin byrjar, eru teir júst komnir útaftur og eru nú í ferð við at flyta inn í eina varda íbúð, har teir skulu búgva saman og læra at liva, sum flest onnur fólk. Men Elling og Kjell Bjarni eru ikki sum tey flestu - lívsforskrektir er kanska orðið, ið lýsir teir best, bangnir sum teir eru fyri mest sum øllum tí, vanlig fólk taka sum eina sjálvfylgju. Teir tora ikki at taka telefonina, tí hvør man goyma seg í hinum endan- um? At keypa inn er eisini illgrunasamt, tí hvør veit í grundini, hvat man fjala seg aftanfyri leskiligu myndir- nar á matvørunum? Nei, best man vera at flýggja inn í dreymarnar, har tú kanst vera hvílandi limur í Bandi- dos og fáa eitt lítið, nær tað skal vera, uttan at spyrja nakran eftir. Ikki offur Sum leikur fer, gerst tað al- samt meir týðiligt, at høv- undurin hevur annað og meir uppá hjarta enn eina "no-future" søgu, har hjart- aloysi og fremmandagerð ræður. Gamaní prikar søgan til okkara ringu samvitsku um, hvussu lítið pláss vit geva teimum, sum eru øðr- vísi, enn vit sjálvi. Men tað er ikki boðskapurin, og heldur ikki orsøkin til, at lei- kstjórin Eyðun Johannesen hevur valt hendan leikin. – Eg valdi leikin, bæði tí hann er óvanliga væl gjørd- ur, og tí hann snýr seg um tað menniskjaliga, sum býr í okum øllum. Hóast Elling og Kjell Bjarni á sín hátt eru útihýstir frá samfelagnum, eru teir ikki offur. Teir vinna á óttanum, tí teir hjálpast at og eru so góðir vinmenn. Og tá vit flenna saman vit teimum, er tað í grundini ein lívsjáttandi látur, sum er vendur móti okkum sjálvum og kanska ger okkum til eitt sindur klókari menniskju, sigur Eyðun Johannesen, leikstjóri. "Elling og Kjell Bjarni": Hvílandi limir í vælferðarsamfelagnum Elling og Kjell Bjarni trilva seg fram í okkara fløkta "normala" samfelag, har ein matstova er onki minni enn illgrunasom Leikarar: Elling Hans Tórgarð Kjell Bjarni Bárður Persson Gunn, pleygari Ria Tórgarð Jana, frá Almanna- stovuni Katarina Nolsøe Servitrisa Ria Tórgarð Randi Kristina Hansen Leikmynd: Eyðun Johannessen eftir hugskotið hjá Sten Lock Hansen Framleiðslustjóri: Jenny C. Petersen C M Y K 7 6