týsdagur 21. november 2017síða 16

Mikudagur 22. november 2017 · Nr. 136 16 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 HEILSA Samanfall er millum smittu og Alzheimers Nýggj gransking vísir, at smitta undir ávísum umstøðum kann hava samband við Alzheimers. Tí skulu læknar vera serliga nærlagdir við amboðum, sum brúkt verða undir skurðviðgerð Vilmund Jacobsen Tað er framvegis nógv, sum vit ikki vita um demenssjúkuna, Alz­ heimers. Ættarbregði og umhvørvi hava verið frammi sum møguligar orsøkir. Men, nú peikar ein nýggj rit­ gerð á, at smitta undir ávísum um­ støðum eisini kann vera ein møgu­ leiki. Granskarar hava kannað átta fólk, sum í sínari tíð fingu inn­ spræn­ing við vakstrar­hormonum, sum varð tikið úr øðrum menn­iskj­ um. Slík vakstrarhormonir verða ikki brúkt longur, men í staðin verða hormonini gjørd syntetiskt ella kunstiga og givin børnum, sum ikki sjálvi framleiða harmonini og sum tískil høvdu verið dvørgar, um tey ikki fingu tey. Vit hava áður sæð nakað líknandi við hjartasjúkuni, Creutzfeld-Jacob, har tað er viðurkent, at smitta kann berast frá eitt nú sjúklingi til røktarstarvsfólk. Sjúkan stavar frá einari sonevndari “prion”, ið er eitt protein ella eggjahvítaevni, sum ikki kann niðurbrótast. Evnið trokar seg inn í heilan, har tað niðurbrýtur vanligu protein­ irnar og meiðslar heilan. Neyvari kanningar Ein avleiðing av nýggja illgrun­an­ um til Alzheimers-sjúku er nú, at gransk­arar í eini røð av londum vilja kanna hesi viðurskifti neyvari. Har­aftrat skulu læknar vera serliga nær­lagdir við skurð­við­gerð­ir, har sjúk­an møgu­liga kann smitta við am­boð­um, sum brúkt verða undir skurð­við­gerðini. Hóast danir líkjast nógv sínum norðurlendsku grannum, hava dan­ir kortini fleiri ílegur felags við suð­urevropearar enn við eitt nú svi­ar, norðmenn, finnlendingar og ís­lendingar. Norðbúgvar hava í fleiri førum eitt serstakt gen-frábrigdi, sum verj­ir móti Alzheimers-sjúku, og hetta hevur gjørt granskarar ov­ farn­ar. Gagn av kostískoyri Sjálvt um ein tvey ára klinisk roynd við flótandi kosttilskoti til sjúkl­ ingar við byrjandi Alzheimers- sjúku ikki hevur víst nakra mun­ andi effekt, so hevur royndin kort­ini givið ábendingar um, at kost­ískoyti kann viðvirka til at varð­veita fatanarligu og praktisku virkis­evnini í gerandisdegnum. Alzheimers er ein líðan fram­eft­ ir­farandi sjúka í heilanum, sum at enda oyðileggur heilan. Sjúkukennini fyri Alzheimers eru broytingar í kenslulívinum og sinnis­broytingar. Avleiðingarnar eru minnisbrek, tunglyndi og at­ ferð­arórógv. Sjálv um sjúkan ikki er arvalig, er vandin fyri at fáa sjúkuna størri, um annað av foreldrunum hevði Alzheimer. Ymiskar viðgerðir Bæði sviar, norðmenn, finn­lend­ ing­ar og íslendingar hava nógv oftari enn danir hetta serstaka gen­-frábrigdi, sum verjir móti Alz­ heimers-sjúku. - Hetta er rættiliga løgið, men áhugavert. Í langa tíð trúðu vit ikki, at granskingarúrslitið var rætt. Tí fingu vit aðrar granskarar at gera kanningarnar umaftur fyri at fáa staðfest, um vit høvdu gjørt okkara arbeiði rætt. Jonas Mengel-From, lektari í tí, sum verður rópt ”molekylær epi­ demiologi” á Syddansk Universitet, sigur, at úrslitið av áður gjørdu kann­ing er rætt. - Yvirskipað líkjast danir grann­ unum úr eitt nú Svøríki og Nor­egi ógvuliga nógv, men júst á hes­um øki eru danir meira líkir suð­ur­ev­ rop­earum. Úrslitið kann koma at merkja, at Alzheimers møguliga skal viðgerast ymiskt úr einum landi í annað, sigur lektarin. Blandaðar ílegur DNA-granskarin og professarin, Eske Willerslev, sum eisini hevur verið við í umrøddu gransking, sigur, at tað bara ber til at gita seg fram til, hví danir skilja seg frá øðr­um norðbúgvum í hesum sam­ bandi. - Orsøkin kann vera, at danir hava blandað sínar ílegur við fleiri ym­isk fólkasløg enn norðurlendsku grann­arnar fyri mongum túsund árum síðan, og henda møguleika er hann í holt við at kanna, sigur DNA-granskarin. Jonas Mengel-From, lektari, vísir á, at hóast danir í minni mun enn aðrir norðurevropearar hava tálm­andi genið - ella íleguna - móti Alz­heimers í sær, ber kortini ikki til at staðfesta, at danir eru í størri vanda fyri at fáa sjúkuna. Alzheimers er ein líðan frameftirfarandi sjúka í heilanum, sum at enda oyðileggur heilan Sjálv um Alzheimers ikki er arvalig, er vandin fyri at fáa sjúkuna størri, um annað av foreldrunum hevði sjúkuna