týsdagur 5. desember 2017síða 15

15 Mikudagur 22. oktober 2014 · Nr. 120 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Mikudagur 6. desember 2017 · Nr. 142 kjak ing av 5’ara børnum, læknum og lækna­børn­um. Hetta stend­ur greitt har, um Karin yv­ir­høv­ur hevur lisið so langt í bókini. Stikni til samkomuna Restin av greinini er fylt av ó­frætta­kendum og á­hald­ andi stikni til samkomuna í Betesda (líkist Sølvará) – og hví tað? Tí hvat munnu hesi hampa­fólkini hava gjørt Kar­ini ella hennara? Og síðani kemur ein enda­leys syndarlig svada um, at tað er so synd í Kar­ ini sjálvari. Hon vevur runt og mel­ur á kúluni í bók míni, henni hjá Líggjasi og teim­ um frá Asgaard, (ið var ein mjørka­dals­ma­ður, ið eina tíð var gift­ur (orsaka meg, Kar­in, at eg nevndi orðið gift­ur) við einari abbadóttir Samma-Jóannes, men sum eg eftir fleiri royndir ikki fekk samband við.) Og eg fái meg als ikki at vera við í jubilfestini hjá henni fyri Landslæknanum. Fyri mær og klaksvíkingum yv­ir­høv­ur var H. D. Jo­en­ sen ein begávaður og vald­ gramm­ur maður, sum helst trongdi onkra hjálp. Hetta sigi eg ikki niðursetandi – bara kon­sta­ter­andi. Eg havi tí - eft­ir evni – roynt at lýst hann við nøkrum grammum av hum­ori eisini. Nú er talufrælsi og skrivi­ frælsi loyvt í Føroyum - enn. Kann eg heilsa og siga. Og at eg eins og onnur, sum eis­ ini standa Karini nær, eis­ini kunnu hava sína hugs­an um onkran danskan em­bæt­is­ mann. Og meiri er helst ikki vert at siga um tað her. Hvat er galið? Eru greinskrivarinnan yv­ ir­høv­ur og blaðstjórin, for­ restin, í sálarligari ó­javn­ støðu (kanska nakað fyri and­veikra­vern­d­ina)? Tá kann tað vera gott og for­ loys­andi viðhvørt, at taka øll skottini frá og lata allan brun­an av traumum og fru­ stra­sjón­um - sum hava tikið ilt fyri seg - bara floyma út á dúrk­ið. Men, sum tá kann vera rætt­i­liga óbehagiligt hjá ein­um ella øðrum at skula standa fyri hesum ófantaliga floym­inum; men er hetta hin­vegin til hjálp fyri tey við­kom­andi. So er tó nakað vunn­ið við tí. Og má takast við. Ikki sannheit? Tí tað er próvfast – hetta havi eg frá fleiri – at mong børn hjá foreldrum, sum ikki und­ir­skrivaðu adressuna, og tí blivu roknað sum fimm­ar­ ar – blivu als ikki happað! Og hví mann hetta vera?? Lesitrupulleikar At duga væl at skriva er ikki hvørs­mans. Men enn verri er tað, táið ein, sum fæst við at skriva, ikki dugir at lesa. T. d. verð­ur á bls. 40 í bók míni nevnt eitt citat við poengi í úr 3. kapitli hjá Malakiasi pro­feti (440 - 400 f. Kr.); men í grein­ini hjá Karini Kjølbro verð­ur hetta (tvær ferðir) gjørt til eina prædiku av J. F. Kjøl­bro (1887 - 1967). Hetta ber vit­i­liga ikki til. Langt er mill­um menninar. Uppgávur teirra vóru ikki eins - og til­ ver­an heldur ikki. At eg rósi J. F. Kjølbro, sjálv­um, fær eisini eina ó­dám­liga viðmerking frá Kar­ini; men er hetta so løgið, at hann verður róstur? Hann hiln­aðist jú væl betri enn øll hini tilsamans. Og sporini eru djúpari. At Karin heldur nógv av og lovprísar fyrrverandi ver­ fað­iri sínum (og verandi við), og hon tí kann kenna seg - hans­ara vegna - særda, tað havi eg alla virðing fyri. Men mítt átak var, sum greitt er víst á í bókini, at upp­lýsa fyri eftirtíðini, hvussu vit vanligu borgarar í Klaks­vík kendu okkum tá vera hag­reidd av teim donsku em­bæt­is­monn­ u­num. Sum royndist enn ein sár end­ur­tøka - eins og úr forn­um tíðum! Betri borðbært? Og hvat mann eitt nú Kar­in Kjølbro halda um tann so sera seriøsa (uha) søgu­frøð­ ing­in, sum gevur alment út í bók (fyri almenna rokning) eitt privat bræv til Karsten og Misse Hoydal frá harra Hans Debes Joensen, ið var skriv­að tann 11. juli 1955: “... Er­lendur, hasin upphongdi bú­r­kroppurin, sum eg saman við P. M. Dam vil ynskja ein pín­saman deyða...” (Hans And­ri­as Sølvará: “Frá tilboði til lækn­a­stríði”, á bls. 279). Og hann heldur fram: “ - men ikki eri eg vísur í, at hann (Halvorsen) ikki vísir gron­ina aftur. Um so verður stinga vit allir læknarnir av.” Er hetta ein yndislig kvøða, ein saklig viðmerking ella ein óhugnalig hóttan? Samanumtikið Sagt, sum vitiligt er: So kenni eg – av skriving Karinar - als onga trongd til at at taka eitt ein­asta orðið aftur av tí, ið eg havi skrivað. Hetta er og verður ein sera marg­hát­t­ligur partur av Føroya søgu, og her skriv­ að við hjarta­blóði av einum, sum var við í stríðnum, og sum ikki tekur synd í sær sjálvum ella bølir beisk­ur við hevndarhugi ella við traumatiskum minni­luta­ kensl­um. Hóast vit, tann ovurstóri meir­i­lut­in í Klaksvík, sum bók­in eisini sigur frá, taptu og koll­sigldu í stronginum fyri hes­um óatkomiligu makt­u­num við óítøkiligum mátti! (Kafka). Álvaratos - og orsaki tit meg til seinast - so undrar tað meg almikið, at Karin Kjøl­bro, sum eg havi kent nak­að, og sum ikki júst við smædn­ari seglføring hevur bal­ist á ovastu lógarrókum í so­nevnda sjálvræðispolitikki lands­ins, fær seg at skriva eina grein sum hesa. Er hetta virkuliga tað heila, ið hon nú hevur eftir - at bera út á blik? g Karin Kjølbro Mikudagur 29. november 2017 · Nr. 139 12 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 KjaK Karin Kjølbro Herskin herðindi, fjórða bók­ in, ið viðger vanlukkuliga lækn a stríðið í Klaksvík frá 1952 til 1956, kom í bóka­ handl ar nar á ólavsøku. Har­ um framt hava bæði úvarpið og sjón var pið havt fleiri send ingar um sama mál, eins og søgufrøðingurin Hans And rias Sølvará hevur hild­ ið fleiri fyrilestrar. Løg ið, at tørvur skal vera á so drúgv­ ari umrøðu. Fyribils man tað snúgva seg um meira enn 1000 bókasíður um hetta fýra ára skeið í Klaks vík­ ar søgu, har alt ­ ser liga tær báð ar seinastu bøk ur nar ­ lýs ir støðuna úr sama sjón­ ar horni, sonevndu 'adressu­ fólks ins'. Sostatt eru nógvar end u r tøkur. Tað, sum er øðrvísi í hesi bókini, samanborið við hin­ ar, er, at hetta er ein hevdn­ ar ferð, og tað sigur kanska mest nakað um høvundin. Hjá teim um, sum fara væl av, at onnur fara illa, er henda bókin uttan iva und ir hald­ andi lestur. Óbærilig og perfid Bókina hevur Arnstein Nicl a sen skrivað, hon tel­ ur 469 bókasíður og er ein ó heið ur lig herð ferð í móti em bæt is valdi, serliga lands­ læknanum og sam bands­ løg mann inum í Før oyum tá, Krist iani Djurhuus. Hes in sat í kollegialari á byrgd í lands­ stýri við Fólka flokk inum. Og so er tað pol it iska vald ið í Dan mark, sum stend­ ur fyri skotum. Gamalt er, at gjald og vald fylgjast. Hes in veruleiki virkaði ikki und ir læknastríðnum í Klaks vík. Hugsi um, at hó ast vit tá í 1952 høvdu eina heim a stýr­ is skipan, so vóru tað al samt danir, ið sum fel ags mál sluppu at gjalda, í he sum føri raksturin av Klaks víkar Sjúkrahúsi; men teir skuldu ikki hava nakað at siga kortini. Tó so, sum tað sær út, so umhugsaðu ad ressu­ fólkini ella 95­ararnir at yv­ irtaka sjúkrahúsið í Klaks­ vík. Tað er alla æru vert, men eins órealistiskt sum øll Klaks vík s orrustan, ið setti bygd ina í krígsstøðu. Hugurin er almikil, tá ein maður, ið nærkast 80 ár um, er so altráur. Ymiskt er við ørindunum í slíkum føri. Henda seinasta bókin er meira ein roynd at geva "per­ sóns lýs ingar", at spilla út og karaktermyrða ávísar per­ són ar, eftir at onkrir fyrst eru ja liga umrøddir. Fyri ordans skyld verð ur Kjølbro virðiliga um rødd ur í byrjanini av bók i ni. Hetta so neyvt, at ein præd ika hjá honum, hildin í Be tes­ t a, verður nágreiniliga um­ rødd. Men tó bar til hatta tíð arsk eið at lumpa Kjøl bro, sum ivaleyst hevði gold ið stóran part av út reiðsl u num, sum skuldu til fyri at ad­ ressufólkið, har í mill um and­ a ligir brøður og ar beiðs fólk hjá Kjølbro, kundi fremja sín ágang móti mynd ug leik­ u num, sum komu úr Havn og ikki minni ímóti egnum bygd ar fólkum ­ fimmarum, har í mill um børnum og abba børn um Kjølbros, hvørs feil ur var, at tey ikki høvdu und ir skrivað adressuna. Tí tá ið 95% stóðu saman, og fjøld in arbeiddi hjá Kjølbro, loyvi eg mær at ivast í, hvussu loyal tey vóru móti Kjøl bro. Her er eisini vert at nevna, at Klaksvík er upp á seg størsta brøðrasamkoma í verðini. Ein deild hjá Kjøl bro ­ Timburhandilin og verk­ stað ið har ­ var beinleiðis kall að bumbu fa brikkin. Helt byrjanina í bókini vera hug farsliga, men longu á bls. 51 byrjar happingin og út spill ingin av H. D. Joensen. Mong av ómansligastu revsi lóg ar brotunum, sum hendu í bygdini, vóru fimm­ ar ar lagdir undir at hava framt; og hendi nakað uttan fyri bygd ina, sum 95­arar ikki høvdu tam arhald á, so var tað lands lækn in H. D. Joensen, ið varð lagdur undir tað. Hann, Lækn afelagið, danskir mynd ug leik ar, føroyskir mynd ug leikar og onnur verða við gjørd forhánisliga, niðr andi og happandi. Tá tal an er um landslæknan, so er beinleiðis talan um kar ak ter myrð ing. Sama er við danska poli tik­ ara num Viggo Kampmann, ið m. a. verður happaður fyri sálar sjúku. Harumframt tyk­ ist høv und urin at ganga høgt upp í, hvussu ofta hesir báðir vóru gift ir. Illsinnisgleps Okkurt bendir á, at tað er 60 ára gomul innistongd vreiði móti ávísum persónum, ið á per fid an hátt skal festast á blað. Høvundurin hevur frítt at fara, tí bæði tey, ið tóku stig til og høvdu ábyrgd av hesum óvirðiliga stríði, liggja undir moldum, og tey, sum vórðu drigin upp í vegna starv sítt, kunnu heldur ikki verja seg av somu grund. Var bilsin, tá eg fekk bók­ ina í hondina. Hvat hava fólk sum Churchill, Vaslac Hav el, Martin Luther King og Gan­ dhi við læknastríðið í Klaks­ vík at gera? Eisini tey eru ein orsøk til, at bók in gerst so drúgv, eins og yrk i ng ar og annað, ið eru roynd ir at lyfta bókina upp á ment­ aligt stig. Í fyrsta umfari kanska áhugavert at knýta sam an hendingar og gera sammetingar, tí maðurin hev ur rættiliga lættan penn. Men løgið at gera so nógv burt ur hesum, tá ymiskt, sum hendi í Klaksvík, als ikki slepp ur við. Sum frá leið gerst tó greitt, at hetta meira snýr seg um hjá høv und i­ num at sýnast at vera lisin menta maður. Tú gerst ótolin, og tað kenst sum tíðarspilla. Kjølbro hevði ong an virknan leiklut í lækna stríð­ num. Mong hildu annars, at lækn a stríðið snúði seg um at gera upp við stórreiðaran og stór keyp mannin Kjølbro, sum átti lívið í mongum norð­ oy ingi. Kjølbro helt lít ið um ørskapin og skriv aði bein­ leiðis til ríkisumboðsmannin um at fáa endurreist lóg og landa skil. Sjálvandi var hann sen­ tra lur í 50­árunum í Klaks­ vík, men beinleiðis at fáa tulk ing av eini prædiku hans ara í Betesta tykist burt ur við. Sum frá líður er tó greitt, hví tað sær so­ leið is út. Í fyrra lagi, tí Kjøl­ bro er brøðramaður og skal umrøðast virðiliga. Í øðr um lagi, tí hann var illa við farin hesi árini. Tað vóru ar beiðs fólk hansara eins og har ímillum brøður í sam komuni, ið høvdu svikið hann. Tey fóru í mongum før um bara á goymslurnar hjá Kjøl bro eftir tí, teimum tørv aði til sabotasju og her­ verk. Av hesum orsøkum kann verða hent at fara væl um henda hálvgamla góð varna vinnulívsmannin og bróð­ ur in. "Halgimennið" Halvor sen Snúningsdepilin, sum alt snýr seg um, er Oluf Halv­ or sen, lækni. Hann verð ur bein leið is gjørdur til halgi­ menni. Hann hevði syrgi lig­ an barndóm, pápin stakk av, og mamman doyði, tá hann var fimm ár. Vaks upp hjá abba og ommu síni. Tá hann var 14, var abbin eisini deyð­ ur. Hann hevði eina unnustu, frá hann var 17. Lestrarárini á uni vers i­ tet i num í Keypmannahavn MilluM halgi­ Menni, hetjur og óargadýr – Hetta er ein hevdn ar ferð, og tað sigur kanska mest nakað um høvundin. Hjá teim um, sum fara væl av, at onn ur fara illa, er henda bókin uttan iva und ir hald andi lestur, skrivar Karin Kjølbro í sera bersøgnari frásøgn um lækna­ stríðið í Klaksvík í kjalarvørrinum á nýggjastu bókini um stríðið, »Herskin herindi«, sum Arnstein Niclasen hevur skrivað. Kjølbro­familjan var í minnilutanum og varð tí eyðmýkt, happað og kendu tey seg beinleiðis hótt eftir lívinum Fyri ein ordans skyld verður Kjølbro virðiliga umrøddur í byrjanini. So neyvt, at ein prædika hjá honum í Betesda verður nágreiniliga umrødd 13 Mikudagur 22. oktober 2014 · Nr. 120 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Mikudagur 29. november 2017 · Nr. 139 kjak gekk hann altíð við haka­ krossi (merki nasista) í jakk­ a rev ers inum. Hetta elvdi til harð ligt kjak við próv dóm­ arar, men tað legði hann einki í. Tá hann var 21, bað hann gentuna møta sær á Ráð húsplássinum. Tá hon kom, varð hon møtt við nøkrum, sum hon kall ar eitt kupp (Asgaard II, bls. 21). Frammanundan hevði hon sagt nei til at gift­ ast við einum studenti. Á Ráðhúsplássinum segði hann henni, at hann var ikki før ur fyri at lesa víðari, um hann ikki varð giftur her og nú. Hann hevði avgreitt vígslu l ýsing, eins og hann be­ dýr aði, at hann hevði tosað við pápa hennara. Hetta við pápa num var als ikki satt. Hetta sigur konan frá í somu sam røðu við Asgaard. Hon var heima arbeiðandi kona, með an hann las. Eisini nevnir konan, at hon græt, tá Halvorsen meld­ aði seg inn í nasistaflokkin í 1938, tá var Halvorsen 25 ára gam al. Í 1939 møtir hann í nasista búna til fyrilestur á sjúkra húsi. Hesi tíðindi, at kon an græt, og at hon var gift á løgn an hátt, sum alt bendir á, at høv undurin kennir, tí hann skrivar okkurt av úr bók ini hjá Asgaard, nevnir hann als ikki. Heldur ikki, at Hal vor­ sen gekk við hakakrossi í knapp holinum. Haldi hetta at burð arlag vísir, at Hal v or­ sen als ikki vísir fyrilit fyri øðrum fólkum, og als ikki fyri konuni. Alt hetta nasistavesin verð ur kallað ungdómsbekl av høv undinum, hóast Hal­ vor sen var um at vera liðugur sum lækni; og hann leggur aftr at, at tey konservativu ungu í Danmark eisini gingu í klæðum, sum minti um nas­ ist a bún an. Tað var líkasum trendurin. Høvundurin vil gera hetta til nakað vanligt, sum hoyrdi tíðini til. Konan nevnir annars, at Hal vorsen hevði brúk fyri henni at tosa fyri seg, tí tað lá ikki so væl fyri hjá honum. Rætt hevði hon. Hann var stív rendur og treiskur og ikki flætt andi við, og tað var ikki minsta orsøkin til, at alt fór upp í ein strúgva. Hann visti frammanundan, at starvið í Klaks vík bert var fyribils. Tað hevði landslæknin sagt við hann, og sama var sagt við hann á vitjan hjá komm­ unu lækn anum í Fugla firði, Jacob Højgaard, sum eis ini var formaður í lækna fel­ ag num. Avtala var gjørd framman und an um, at hann bert skuldi verða fyribils í Klaks vík. Áðrenn hann kom til Føroyar, var hann burt ur­ vístur frá starvi, hann hevði søkt í Grønland, av somu grund. Limaskapurin í nasista­ flokki num vardi til januar 1941, 9 mánaðir eftir at Dan­ mark varð hersett. Tað var hes in leikluturin sum nas­ ist ur, ið var orsøk til, at danska læknafelagið setti eina serliga nevnd at kanna við ur skift ini hjá hesum limi í lækna felagnum. Nevndin á tal aði henda leiklut, og á legði honum at gjalda 601 krón ur til læknafelagið fyri gerð ar rættararbeiðið. Hal­ vor sen noktaði at gjalda, tí tað vildi verið at viðgingið, at hann hevði gjørt nakað skeivt, sum hann als ikki helt seg at hava gjørt. Tess vegna varð hann koyrdur úr lækna­ fel ag num. Hetta er kjarnin í máli­ num. Ivaleyst søkti hann starv í Grønlandi og Før oy­ um, tí hann hevði tað trup ult í Danmark. Mong halda, at onki mál var, um Halvorsen rindaði hasa rokn ing ina. Í staðin helt hann klaks­ víkingar sum gíslar. Avleiðingarnar vóru lagn u tung ar, men kundu ver ið ógvuliga nógv verri við álvarsligari avleiðingum. Før oya Landsstýri sendi boð eftir hjálp úr Danmark, og danir sendu at enda poli ti ­ skip og síðani krígsskip til Føroya, sum teir aldri áð­ ur høvdu gjørt við nakr an landspart í egnum ríki. Hesum hevði Føroya Lands stýri, myndað av sam bands flokk inum og fólka flokkinum og seinni eisini sjálv stýr is flokk inum, ábyrgd ina av. Skendsk niðran Ongastaðni vístu adressu­ fólk fyrilit fyri, at sjúkra hús­ verk ið var felags máls øki, og at tveir limir í sjúkra­ hús stýr i num, rík is um boðs­ maðurin og lands lækn in, sum natúrligt er, vóru til­ nevndir av danska inn an rík­ is mála ráð num. Hesar báðar brýggjar høv­ und urin seg ikki um. Hann er niðr andi, forhánisligur og karak ter myrðandi. Sama er við for manni læknafelagsins, Jac ob Højgaard. Vit fáa at vita, at landslæknin hevur ver ið giftur tríggjar ferðir, hev ur yrkt eina yrking til dóttr ina í 1953, og at tað helst er tað eymasta, hes in yv ir høvur hevur av rik að. Kallar seg Hanus, tí hann er tjóðveldismaður um ein háls, hóast hann eit ur Hans. Hevur skrivað dokt­ ar a ri t gerð um týdningin av brósta mjólk fyri pinkubørn ­ "sum ikki kom so óvart á mang ar mammur og brósta­ børn..." Hvør skal siga lítis­ vert og púra óneyðugt ar beiði. Um Højgaard verð­ ur millum annað sagt, at hann útskrivaði loc usil ­ eisini uttan at fólk høvdu bløðrubruna. Lands lækn­ in og Højgaard verða eyk­ nevnd ir á grovasta hátt og nið ur gjørdir út um alt mark. Sum prikk urin yvir i'ið tulkar høvund urin handfaringina av lækn a lyftinum. Í hansara verð er tað bert Halvorsen, ið held ur læknalyftið. Givið er, at eins og á vís ir 95­arar og Halvorsen sjálv ur vóru dømdir at rinda end­ ur gjald til læknan, Eiv ind Rubek Nielsen, fyri æru meið­ ing, so hevði Arnstein Niclas­ sen ivaleyst eisini verið dømd ur at rinda endurgjald fyri æru meið ing og bakbit bæði til lands læknan og Høj gaard lækna, táverandi løg mann Kristian Djurhuus eins og ríkisumboðsmannin, um framt Viggo Kampmann, stats min ist ara, og aðrar, um teir enn vóru á lívi. Tað verður beinleiðis brot ið inn á heiðursmannin Paula Dahl, yvirlækna, með­ an hann er til arbeiðis á Klaks víkar Sjúkrahúsi, og hann verður beinleiðis rikin og bo rin út, tá hann skuldi av loysa Halvorsen. Áðrenn tað kom hartil, hevði hann hitt sjúkl ing ar, ið vóru komnir at hitta Halvorsen, men noktaðu at siga Dahl, Juni 1992: Mamma mín, Turið, við ommusoninum Hanusi og abba hansara Hans Debes Joensen, fyrrverandi landslækni. Tey bæði fingu hvør sín ymiska leiklut í Læknastríðnum Eisini verður nógv gjørt burturúr, hvør av lækn unum drakk brenn­ ivín. Slatur og sleyg verður rúmliga umrøtt Ein kend mynd frá Klaksvíksstríðnum. Maður við byrsu á vaðhaldi. Á vágni síggjast Svínoyarbjarni og Barmur Virgar T. Dalsgaard Uttan-ministarin Poul Michelsen hev­ur  einaferð  enn vakt hero­strat­ isk­an ans við ófólkaligum og ó­dipl­ o­m­at­isk­um atburði.   Av berum for­ nerm­ilsi noktar hann at luttaka  á ein­um  stórfundi um arktisk mál í Kjøp­in­havn, hóast hann er formelt inn­boðin. Poul er annars sera ferða­ feg­in og  vandur við at ferð­ast  al­ skyns  sneisaørindi til bæð i  Kina og Rus­lands, men hann heldur seg ikki hava stundir at møta á ein­um sub­stansiellum fundi um ark­tisk mál í Kjøpinhavn, tí hann er for­ nerm­að­ur við  Danmark. Tann umrøddi fundurin verð­ur høgt prioriteraður av øðrum  arkt­ isk­um  londum, eitt nú Grønlandi. Tað er tí  ein barnslig og óbúgvin støða, sum Pouk í Uttastovu tekur í hes­um máli. Hevur hann øðrvísi uppfatan enn Danmark, er ríkiligt høvi til at fram­seta síni diplomatisku sjón­ar­ mið á ein­ari slíkari kongress, heldur enn at krógva seg og lúna sum ein jóla­skek­il. Har sum maður ikki er sjálvur, er hann ikki meira enn hálvur! Men Poul í Uttastovu velir, sum vant ta fornermaðu rolluna og vil held­ur knarra og  gremja seg  í før­ oysk­um fjølmiðlum enn at møta á ein­um fundi, har hann kundi debat­ t­era við  danskarar um  hví og  um hvat hann er SO fornermaður! Uttan-ministarin hevur jú eis­ini fyri  fleiri mánaðum síð­ani  nið­ur­ pri­or­i­ter­að um­boðs­stov­u­na í Kjøp­ in­havn við at kalla tann før­oyska sendi­mannin í Kjøp­in­havn heim til Havnar at lúna. Sum erkvisin primadonna hev­ ur  Poul í Uttastovu eina­ferð enn vunn­ið nógvan ans, men sum  dipl­ o­mat­ur er hann aftur  dumpadur sum ein kom­isk rukka á teimum bon­aðu gólvu­num!  Ódiplomatiskar PRIMADONNA-nykkur setur eingin fyri annan, utt­ an fallkomin er sjálvur«! Hvat velur Sam­bands­ flokk­ur­in: Fisk­i­vinn­u­ný­ skip­an ella løgmanssessin til Sam­bands­flokkin. Hvat velur Sam­bands­ flokk­ur­in: Vælferðina hjá Før­oya fólki ella løg­mans­ ses­sin til Sambandsflokkin? Livst so spyrst. Við kvøðu Og eg fái meg als ikki at vera við í jub­il­fest­ ini hjá henni fyri Lands­ lækn­anum. Fyri mær og klaks­vík­ing­um yv­ir­ høv­ur var H. D. Jo­en­sen ein begávaður og vald­ gramm­ur maður, sum helst trongdi onkra hjálp Mikudagur 29. november 2017 · Nr. 139 12 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 KjaK Karin Kjølbro Herskin herðindi, fjórða bók­ in, ið viðger vanlukkuliga lækn a stríðið í Klaksvík frá 1952 til 1956, kom í bóka­ handl ar nar á ólavsøku. Har­ um framt hava bæði úvarpið og sjón var pið havt fleiri send ingar um sama mál, eins og søgufrøðingurin Hans And rias Sølvará hevur hild­ ið fleiri fyrilestrar. Løg ið, at tørvur skal vera á so drúgv­ ari umrøðu. Fyribils man tað snúgva seg um meira enn 1000 bókasíður um hetta fýra ára skeið í Klaks vík­ ar søgu, har alt ­ ser liga tær báð ar seinastu bøk ur nar ­ lýs ir støðuna úr sama sjón­ ar horni, sonevndu 'adressu­ fólks ins'. Sostatt eru nógvar end u r tøkur. Tað, sum er øðrvísi í hesi bókini, samanborið við hin­ ar, er, at hetta er ein hevdn­ ar ferð, og tað sigur kanska mest nakað um høvundin. Hjá teim um, sum fara væl av, at onnur fara illa, er henda bókin uttan iva und ir hald­ andi lestur. Óbærilig og perfid Bókina hevur Arnstein Nicl a sen skrivað, hon tel­ ur 469 bókasíður og er ein ó heið ur lig herð ferð í móti em bæt is valdi, serliga lands­ læknanum og sam bands­ løg mann inum í Før oyum tá, Krist iani Djurhuus. Hes in sat í kollegialari á byrgd í lands­ stýri við Fólka flokk inum. Og so er tað pol it iska vald ið í Dan mark, sum stend­ ur fyri skotum. Gamalt er, at gjald og vald fylgjast. Hes in veruleiki virkaði ikki und ir læknastríðnum í Klaks vík. Hugsi um, at hó ast vit tá í 1952 høvdu eina heim a stýr­ is skipan, so vóru tað al samt danir, ið sum fel ags mál sluppu at gjalda, í he sum føri raksturin av Klaks víkar Sjúkrahúsi; men teir skuldu ikki hava nakað at siga kortini. Tó so, sum tað sær út, so umhugsaðu ad ressu­ fólkini ella 95­ararnir at yv­ irtaka sjúkrahúsið í Klaks­ vík. Tað er alla æru vert, men eins órealistiskt sum øll Klaks vík s orrustan, ið setti bygd ina í krígsstøðu. Hugurin er almikil, tá ein maður, ið nærkast 80 ár um, er so altráur. Ymiskt er við ørindunum í slíkum føri. Henda seinasta bókin er meira ein roynd at geva "per­ sóns lýs ingar", at spilla út og karaktermyrða ávísar per­ són ar, eftir at onkrir fyrst eru ja liga umrøddir. Fyri ordans skyld verð ur Kjølbro virðiliga um rødd ur í byrjanini av bók i ni. Hetta so neyvt, at ein præd ika hjá honum, hildin í Be tes­ t a, verður nágreiniliga um­ rødd. Men tó bar til hatta tíð arsk eið at lumpa Kjøl bro, sum ivaleyst hevði gold ið stóran part av út reiðsl u num, sum skuldu til fyri at ad­ ressufólkið, har í mill um and­ a ligir brøður og ar beiðs fólk hjá Kjølbro, kundi fremja sín ágang móti mynd ug leik­ u num, sum komu úr Havn og ikki minni ímóti egnum bygd ar fólkum ­ fimmarum, har í mill um børnum og abba børn um Kjølbros, hvørs feil ur var, at tey ikki høvdu und ir skrivað adressuna. Tí tá ið 95% stóðu saman, og fjøld in arbeiddi hjá Kjølbro, loyvi eg mær at ivast í, hvussu loyal tey vóru móti Kjøl bro. Her er eisini vert at nevna, at Klaksvík er upp á seg størsta brøðrasamkoma í verðini. Ein deild hjá Kjøl bro ­ Timburhandilin og verk­ stað ið har ­ var beinleiðis kall að bumbu fa brikkin. Helt byrjanina í bókini vera hug farsliga, men longu á bls. 51 byrjar happingin og út spill ingin av H. D. Joensen. Mong av ómansligastu revsi lóg ar brotunum, sum hendu í bygdini, vóru fimm­ ar ar lagdir undir at hava framt; og hendi nakað uttan fyri bygd ina, sum 95­arar ikki høvdu tam arhald á, so var tað lands lækn in H. D. Joensen, ið varð lagdur undir tað. Hann, Lækn afelagið, danskir mynd ug leik ar, føroyskir mynd ug leikar og onnur verða við gjørd forhánisliga, niðr andi og happandi. Tá tal an er um landslæknan, so er beinleiðis talan um kar ak ter myrð ing. Sama er við danska poli tik­ ara num Viggo Kampmann, ið m. a. verður happaður fyri sálar sjúku. Harumframt tyk­ ist høv und urin at ganga høgt upp í, hvussu ofta hesir báðir vóru gift ir. Illsinnisgleps Okkurt bendir á, at tað er 60 ára gomul innistongd vreiði móti ávísum persónum, ið á per fid an hátt skal festast á blað. Høvundurin hevur frítt at fara, tí bæði tey, ið tóku stig til og høvdu ábyrgd av hesum óvirðiliga stríði, liggja undir moldum, og tey, sum vórðu drigin upp í vegna starv sítt, kunnu heldur ikki verja seg av somu grund. Var bilsin, tá eg fekk bók­ ina í hondina. Hvat hava fólk sum Churchill, Vaslac Hav el, Martin Luther King og Gan­ dhi við læknastríðið í Klaks­ vík at gera? Eisini tey eru ein orsøk til, at bók in gerst so drúgv, eins og yrk i ng ar og annað, ið eru roynd ir at lyfta bókina upp á ment­ aligt stig. Í fyrsta umfari kanska áhugavert at knýta sam an hendingar og gera sammetingar, tí maðurin hev ur rættiliga lættan penn. Men løgið at gera so nógv burt ur hesum, tá ymiskt, sum hendi í Klaksvík, als ikki slepp ur við. Sum frá leið gerst tó greitt, at hetta meira snýr seg um hjá høv und i­ num at sýnast at vera lisin menta maður. Tú gerst ótolin, og tað kenst sum tíðarspilla. Kjølbro hevði ong an virknan leiklut í lækna stríð­ num. Mong hildu annars, at lækn a stríðið snúði seg um at gera upp við stórreiðaran og stór keyp mannin Kjølbro, sum átti lívið í mongum norð­ oy ingi. Kjølbro helt lít ið um ørskapin og skriv aði bein­ leiðis til ríkisumboðsmannin um at fáa endurreist lóg og landa skil. Sjálvandi var hann sen­ tra lur í 50­árunum í Klaks­ vík, men beinleiðis at fáa tulk ing av eini prædiku hans ara í Betesta tykist burt ur við. Sum frá líður er tó greitt, hví tað sær so­ leið is út. Í fyrra lagi, tí Kjøl­ bro er brøðramaður og skal umrøðast virðiliga. Í øðr um lagi, tí hann var illa við farin hesi árini. Tað vóru ar beiðs fólk hansara eins og har ímillum brøður í sam komuni, ið høvdu svikið hann. Tey fóru í mongum før um bara á goymslurnar hjá Kjøl bro eftir tí, teimum tørv aði til sabotasju og her­ verk. Av hesum orsøkum kann verða hent at fara væl um henda hálvgamla góð varna vinnulívsmannin og bróð­ ur in. "Halgimennið" Halvor sen Snúningsdepilin, sum alt snýr seg um, er Oluf Halv­ or sen, lækni. Hann verð ur bein leið is gjørdur til halgi­ menni. Hann hevði syrgi lig­ an barndóm, pápin stakk av, og mamman doyði, tá hann var fimm ár. Vaks upp hjá abba og ommu síni. Tá hann var 14, var abbin eisini deyð­ ur. Hann hevði eina unnustu, frá hann var 17. Lestrarárini á uni vers i­ tet i num í Keypmannahavn MilluM halgi­ Menni, hetjur og óargadýr – Hetta er ein hevdn ar ferð, og tað sigur kanska mest nakað um høvundin. Hjá teim um, sum fara væl av, at onn ur fara illa, er henda bókin uttan iva und ir hald andi lestur, skrivar Karin Kjølbro í sera bersøgnari frásøgn um lækna­ stríðið í Klaksvík í kjalarvørrinum á nýggjastu bókini um stríðið, »Herskin herindi«, sum Arnstein Niclasen hevur skrivað. Kjølbro­familjan var í minnilutanum og varð tí eyðmýkt, happað og kendu tey seg beinleiðis hótt eftir lívinum Fyri ein ordans skyld verður Kjølbro virðiliga umrøddur í byrjanini. So neyvt, at ein prædika hjá honum í Betesda verður nágreiniliga umrødd 13 Mikudagur 22. oktober 2014 · Nr. 120 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Mikudagur 29. november 2017 · Nr. 139 kjak gekk hann altíð við haka­ krossi (merki nasista) í jakk­ a rev ers inum. Hetta elvdi til harð ligt kjak við próv dóm­ arar, men tað legði hann einki í. Tá hann var 21, bað hann gentuna møta sær á Ráð húsplássinum. Tá hon kom, varð hon møtt við nøkrum, sum hon kall ar eitt kupp (Asgaard II, bls. 21). Frammanundan hevði hon sagt nei til at gift­ ast við einum studenti. Á Ráðhúsplássinum segði hann henni, at hann var ikki før ur fyri at lesa víðari, um hann ikki varð giftur her og nú. Hann hevði avgreitt vígslu l ýsing, eins og hann be­ dýr aði, at hann hevði tosað við pápa hennara. Hetta við pápa num var als ikki satt. Hetta sigur konan frá í somu sam røðu við Asgaard. Hon var heima arbeiðandi kona, með an hann las. Eisini nevnir konan, at hon græt, tá Halvorsen meld­ aði seg inn í nasistaflokkin í 1938, tá var Halvorsen 25 ára gam al. Í 1939 møtir hann í nasista búna til fyrilestur á sjúkra húsi. Hesi tíðindi, at kon an græt, og at hon var gift á løgn an hátt, sum alt bendir á, at høv undurin kennir, tí hann skrivar okkurt av úr bók ini hjá Asgaard, nevnir hann als ikki. Heldur ikki, at Hal vor­ sen gekk við hakakrossi í knapp holinum. Haldi hetta at burð arlag vísir, at Hal v or­ sen als ikki vísir fyrilit fyri øðrum fólkum, og als ikki fyri konuni. Alt hetta nasistavesin verð ur kallað ungdómsbekl av høv undinum, hóast Hal­ vor sen var um at vera liðugur sum lækni; og hann leggur aftr at, at tey konservativu ungu í Danmark eisini gingu í klæðum, sum minti um nas­ ist a bún an. Tað var líkasum trendurin. Høvundurin vil gera hetta til nakað vanligt, sum hoyrdi tíðini til. Konan nevnir annars, at Hal vorsen hevði brúk fyri henni at tosa fyri seg, tí tað lá ikki so væl fyri hjá honum. Rætt hevði hon. Hann var stív rendur og treiskur og ikki flætt andi við, og tað var ikki minsta orsøkin til, at alt fór upp í ein strúgva. Hann visti frammanundan, at starvið í Klaks vík bert var fyribils. Tað hevði landslæknin sagt við hann, og sama var sagt við hann á vitjan hjá komm­ unu lækn anum í Fugla firði, Jacob Højgaard, sum eis ini var formaður í lækna fel­ ag num. Avtala var gjørd framman und an um, at hann bert skuldi verða fyribils í Klaks vík. Áðrenn hann kom til Føroyar, var hann burt ur­ vístur frá starvi, hann hevði søkt í Grønland, av somu grund. Limaskapurin í nasista­ flokki num vardi til januar 1941, 9 mánaðir eftir at Dan­ mark varð hersett. Tað var hes in leikluturin sum nas­ ist ur, ið var orsøk til, at danska læknafelagið setti eina serliga nevnd at kanna við ur skift ini hjá hesum limi í lækna felagnum. Nevndin á tal aði henda leiklut, og á legði honum at gjalda 601 krón ur til læknafelagið fyri gerð ar rættararbeiðið. Hal­ vor sen noktaði at gjalda, tí tað vildi verið at viðgingið, at hann hevði gjørt nakað skeivt, sum hann als ikki helt seg at hava gjørt. Tess vegna varð hann koyrdur úr lækna­ fel ag num. Hetta er kjarnin í máli­ num. Ivaleyst søkti hann starv í Grønlandi og Før oy­ um, tí hann hevði tað trup ult í Danmark. Mong halda, at onki mál var, um Halvorsen rindaði hasa rokn ing ina. Í staðin helt hann klaks­ víkingar sum gíslar. Avleiðingarnar vóru lagn u tung ar, men kundu ver ið ógvuliga nógv verri við álvarsligari avleiðingum. Før oya Landsstýri sendi boð eftir hjálp úr Danmark, og danir sendu at enda poli ti ­ skip og síðani krígsskip til Føroya, sum teir aldri áð­ ur høvdu gjørt við nakr an landspart í egnum ríki. Hesum hevði Føroya Lands stýri, myndað av sam bands flokk inum og fólka flokkinum og seinni eisini sjálv stýr is flokk inum, ábyrgd ina av. Skendsk niðran Ongastaðni vístu adressu­ fólk fyrilit fyri, at sjúkra hús­ verk ið var felags máls øki, og at tveir limir í sjúkra­ hús stýr i num, rík is um boðs­ maðurin og lands lækn in, sum natúrligt er, vóru til­ nevndir av danska inn an rík­ is mála ráð num. Hesar báðar brýggjar høv­ und urin seg ikki um. Hann er niðr andi, forhánisligur og karak ter myrðandi. Sama er við for manni læknafelagsins, Jac ob Højgaard. Vit fáa at vita, at landslæknin hevur ver ið giftur tríggjar ferðir, hev ur yrkt eina yrking til dóttr ina í 1953, og at tað helst er tað eymasta, hes in yv ir høvur hevur av rik að. Kallar seg Hanus, tí hann er tjóðveldismaður um ein háls, hóast hann eit ur Hans. Hevur skrivað dokt­ ar a ri t gerð um týdningin av brósta mjólk fyri pinkubørn ­ "sum ikki kom so óvart á mang ar mammur og brósta­ børn..." Hvør skal siga lítis­ vert og púra óneyðugt ar beiði. Um Højgaard verð­ ur millum annað sagt, at hann útskrivaði loc usil ­ eisini uttan at fólk høvdu bløðrubruna. Lands lækn­ in og Højgaard verða eyk­ nevnd ir á grovasta hátt og nið ur gjørdir út um alt mark. Sum prikk urin yvir i'ið tulkar høvund urin handfaringina av lækn a lyftinum. Í hansara verð er tað bert Halvorsen, ið held ur læknalyftið. Givið er, at eins og á vís ir 95­arar og Halvorsen sjálv ur vóru dømdir at rinda end­ ur gjald til læknan, Eiv ind Rubek Nielsen, fyri æru meið­ ing, so hevði Arnstein Niclas­ sen ivaleyst eisini verið dømd ur at rinda endurgjald fyri æru meið ing og bakbit bæði til lands læknan og Høj gaard lækna, táverandi løg mann Kristian Djurhuus eins og ríkisumboðsmannin, um framt Viggo Kampmann, stats min ist ara, og aðrar, um teir enn vóru á lívi. Tað verður beinleiðis brot ið inn á heiðursmannin Paula Dahl, yvirlækna, með­ an hann er til arbeiðis á Klaks víkar Sjúkrahúsi, og hann verður beinleiðis rikin og bo rin út, tá hann skuldi av loysa Halvorsen. Áðrenn tað kom hartil, hevði hann hitt sjúkl ing ar, ið vóru komnir at hitta Halvorsen, men noktaðu at siga Dahl, Juni 1992: Mamma mín, Turið, við ommusoninum Hanusi og abba hansara Hans Debes Joensen, fyrrverandi landslækni. Tey bæði fingu hvør sín ymiska leiklut í Læknastríðnum Eisini verður nógv gjørt burturúr, hvør av lækn unum drakk brenn­ ivín. Slatur og sleyg verður rúmliga umrøtt Ein kend mynd frá Klaksvíksstríðnum. Maður við byrsu á vaðhaldi. Á vágni síggjast Svínoyarbjarni og Barmur Tað var í blaðnum mikudagin, at Karin Kjølbro, hevði eitt lemjandi ummæli av bókini hjá Arnstein Niclasen um Klaksvíksstríðið, »Herskin herðindi«