týsdagur 12. desember 2017síða 14

Mikudagur 12. desember 2017 · Nr. 145 14 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Vilmund Jacobsen Broyttu vanarnir hjá kvinn­ um seinastu ártíggjuni í okkara parti av heiminum benda á, at vandin fyri menn­ ing av bróstkrabba er øktur. Samlaða nøgdin av østro­ geni, sum ein kvinna kemur út fyri í lívinum, hevur týdn­ ing fyri, um hon mennir bróst­krabba. Østrogen er sum kunnugt eitt kvinnuligt kynshormon. Tess meira østrogen - jú, størri verður vandin. Økta nøgdin kann viðvirka til, at vanligar kyknur í brósti­num verða umgjørdar til krabba­ kyknur. Allar kvinnur framleiða østrogen, og hetta er náttúr­ ligt og eisini neyðugt fyri, at likamið kann fungera. Men, ymiskir tættir, sum hava við vesturlendskan lívs­stíl at gera, kunnu ávirka nøgd­ina av østrogeni í blóði­ num á negativan hátt. Menning av krabbameini hevur tó altíð eina osøk í fleiri ymiskum tættum, sum hava við arvaeginleikar, lívs­ stíl og umhvørvi at gera. P-bolli og snyril P-bolli og hormonsnyril økja um vandan fyri bróstkrabba í ávísan mun, men lækna­ vísundin heldur, at økti vand­in er burtur umleið fimm ár eftir, at kvinnan er givin við at taka p-bollar. Tað eru ofta ungar kvinn­ur, sum taka p-bollar, og hesar fáa sjáld­an bróstkrabba. Tí er týdningurin av p-bolla neyvan so avgerandi. Kanningar vísa, at hormon­snyril sum fyri­ byrging fyri skiftisárini eisini økir um vandan fyri bróst­ krabba í ávísan mun. Eftir skiftisárini veksur hormon­ snyril bert um vandan fyri bróst­krabba, um viðgerðin verður tvinnað saman við østro­gen. Viðhvørt verður hormon­ snyril brúktur eftir skiftis­ árini, tá kvinnur kunnu hava bløð­ingarórógv. Mælt verður frá, at kvinn­ ur, sum hava havt bróst­ krabba, brúka hormonsnyril, og hetta er galdandi fyri øll sløg. Viðgerð fyri fruktbæri veksur ikki um vandan fyri bróst­krabba. Kvinnur, sum hava verið í hormonviðgerð fyri barnloysi, eru tískil ikki í øktum vanda fyri at fáa bróstkrabba. Tað vísa higar­ til størstu kanningar av sambandinum millum við­ gerð fyri fruktbæri og bróst­ krabba. Alkohol økir vandan Kvinnur, sum drekka alko­ hol, eru í øktum vanda fyri at menna bróstkrabba saman­ borið við kvinnur, sum ikki drekka. Vandin veksur so hvørt, sum meira alkohol verður drukkið, og vandin er hin sami, antin talan er um øl, vín ella brennivín. Flestu kanningar vísa, at vandin veksur fyri hvønn lítlan, sum drukkin verður, og ein lítil svarar í hesum føri til eitt glas av víni, eina vanliga øl - ella 4 cl. av brenni­víni. Vandin broytist nakað við aldri­num. Fyri kvinnur, sum ikki eru komnar í skiftisárini, veksur vandin við fimm prosentum fyri hvønn lítlan - og fyri kvinnur eftir skiftisárini veksur vandin við níggju pro­sent­um fyri hvønn lítlan. Hetta merkir eitt nú, at ein kvinna eftir skiftisárini, sum drekkur eitt glas av víni hvønn dag, er í níggju pro­sent størri vanda fyri at menna bróstkrabba saman­ borið við kvinnu í sama aldri, sum ikki drekkur. Alkohol og østrogen Tað er av fleiri orsøkum, at alko­hol veksur um vandan fyri at menna bróstkrabba. Alkohol veksur um nøgd­ ina av østrogeni í blóðinum hjá øllum kvinnum, og ein veks­andi nøgd av østrogeni setir kvinnur í ein størri vanda fyri at menna bróst­ krabba. Haraftrat er alkohol flokkað sum eitt krabba­ meins­elvandi evnið. Granskarar halda, at alkohol er orsøk til trý pro­ sent av øllum bróst­krabba­ tilburðum í Evropa. Men, eitt nú danskar kvinnur drekka í miðal meira enn aðrar evropeiskar kvinn­ur, og tí er hugsandi, at alkohol helst er orsøkin til ein part av bróst­krabba­ tilburðunum í Danmark. Tal av mánasjúku Vandin fyri at menna bróst­ krabba hongur saman við talinum av mánasjúkum, sum ein kvinna fær gjøgnum lívið. Jú, fleiri mánasjúkur, tess størri er vandin. Jú, fyrr ein genta fær sína fyrstu mánasjúku, og jú seinni kvinnan kemur í skiftisárini, tess størri er vandin fyri at menna bróstkrabba. Frágreiðingin er, at tað í hvørjum mánasjúkusyklus hendir ein økt gerð av østro­ geni, og økta mongdin kann viðvirka til, at vanligar kyknur í bróstinum um­ gerast til krabbakyknur - ser­ liga hjá kvinnum, sum ikki hava verið við barn. Orsøkin er, at bróstini ikki gerast fullbúnað og mót­ støðufør, fyrr enn kvinnur hava verið við barn fyrstu ferð. Kvinnur, sum føða sítt fyrsta barn lutfalsliga seint í livinum, eru eisini í økt­um vanda fyri at menna bróst­ krabba, og hinvegin minkar vandin, tá kvinnur hava føtt fyrsta barnið á yngri árum. At geva bróst Fleiri kanningar hava víst, at tá kvinnur geva bróst yvir eina longri tíð - ja, so minkar tað eisini um vandan fyri at menna bróstkrabba. Ein sponsk kanning hevur víst, at kvinnur við bróst­krabba, sum høvdu givið bróst í meira enn seks mánaðir, fingu bróstkrabba 10 ár seinni enn kvinnur við bróstkrabba, sum høvdu givið bróst í minni enn seks mánaðir. Nýtsla av hormonískoyti eftir skiftisárini veksur eisini um vandan fyri at menna bróst­krabba og tess longri, hormon­ískoyti verður tikið, jú størri verður vandin. Men, tá kvinnur steðga við at taka ískoyti, minkar eisini vandin fyri bróstkrabba, sjálvt um kvinnan hevur tikið hormonískoyti í fleiri ár. Ferðslularmur ávirkar Ein donsk kanning hevur víst, at kvinnur eftir skiftis­ árini, sum liva við larmi yvir 55 desibell frá ferðslu, eru í øktum vanda fyri at fáa eitt ávíst slag av bróstkrabba. Eitt ljóðstøði á 55 desibell svarar til larm frá einari vaskimaskinu úr ein metur fjarstøðu - og jú meira larmur, tess størri er vandin fyri krabbameini. Illgruni er um, at tað er vána­ligi náttarsvøvnurin, sum er orsøkin til økta vandan fyri krabbameini. Ein møgulig frágreiðing er, at stutttíðarsvøvnur kann føra til, at kvinnur verða út­ settar fyri ljósi í longri tíð enn annars, sum so aftur kann føra til minni nøgd av stoff­skiftis­hormoninum mela­ton­in, sum hevur eina røð av týdningarmiklum anti-krabba eginleikum. Yvirvekt og royking Ein stór donsk kanning bendir á, at kvinnur, sum roykja, eru í øktum vanda fyri at menna bróstkrabba í mun til kvinnur, sum ongan­ tíð hava roykt. Kann­ingin bendir á, at jú longri og meira ein kvinna hevur roykt, jú størri er vandin. Ábendingin er eisini, at kvinnur, sum roykja áðrenn tær fáa fyrsta barnið, eru í størri vanda fyri at menna bróst­krabba. Tó er ov tíðliga at gera nakra endaliga niður­ støðu um hetta. At umgangast yvirvekt, eru týdningarmiklastu kost­ ráðini móti bróstkrabba, og her verður sagt, at fruktir, grøn­meti og fullkornsvørur eru ein stór hjálp móti yvir­ vekt. Gransking bendir eisini á, at trevjumikil kostur og fullkornsvørur kunnu virka fyribyrgjandi í mun til bróstkrabba. Orsøkin er helst, at kostfiprur í tarmun­ um hava lyndi til at binda hormon­ið, østrogen, og tískil verða smærri nøgdir av østrogeni í ringrás í likam­ inum. Kelda: www.cancer.dk HEILSA LÍVSSTÍLUR KANN VERÐA ORSØK TIL BRÓSTKRABBA Títtleikin av bróstkrabba er munandi størri í USA, Kanada og Norðurevropa enn í Asiu og Afrika. Vandin tykist hava nakað við lívsstílin í vestara parti av heiminum at gera, tá vandin eisini økist, um fólk flyta úr eitt nú Asia til USA Krabbamein hevur altíð eina osøk í fleiri ymiskum tættum, sum hava við arvaeginleikar, lívsstíl og umhvørvi at gera