hósdagur 25. januar 2018síða 15

FRÍGGJADAGUR 26. JANUAR 2018 SOSIALURIN 11 15 Almennar pensiónir Heri Mohr Í Sosialinum nr. 7, 15. januar 2018 hevur Árni Gregersen, journalistur, nakrar hugleiðingar um almennar pensiónir, nú løgtingið hevur havt 1. viðgerð av nýskipan av pen­sión­ um. Hóast ein av grundgevingunum fyri umlegging av pensiónum eftir hansara áskoðan er, at pensionistar skulu hava meira ”at liva fyri,” so er høvuðsgrundin, at ”skil má fáast á langtíðarhaldførinum á samlaða føroyska búskapinum.” Í sama andadrátti fáa vit at vita, at fólkapensiónin kom í Føroyum 1959, og at í mong ár stóð á almenn­ um lønarseðlum, at ”so ella so stór­ur partur av skattinum fór til fólka­pensión.” Ein slíkan seðil hevur undir­ ritaði ikki sæð. Tey gomlu fingu jú ellisrentu, aðrenn fólkapensiónin kom í 1959. Undirritaði var í tænastu­ manna­størvum á Føroya Gjald­ stovu frá 1956 til 1991. Hóast greinin hjá Gregersen í roynd og veru viðger málið um, at ”nú fáa vit øll annað slag av pen­ siónum,” og ”tað er ógvuliga torført at gera tað áhugavert at lesa um pensiónir” – so skilji eg satt at siga lítið av tí, sum eg havi lisið av um­ røddu hugleiðingum. Hóast alt so átti tað ikki at verið so torført at lisið um okkara pen­ siónir: Tá ið fólkatingið og løgtingið høvdu viðtikið lógir um almennar pen­siónir í Føroyum og lógir og reglu­gerðir um hesar pensiónslógir, vórðu tríggjar almennar pensiónir veruleiki, nevniliga: Fólkapensión, avlamispensión og einkjupensión. Hesar pensiónir vórðu fíggjaðar soleiðis: Fólkapensión helvt um helvt millum ríkiskassan og lands­kass­ an. Av landskassans parti vórðu 10% álíknað øllum komm­ununum við støði í fólkatali og komm­unu­ skatta­inntøku (hetta var eitt sind­ ur fløkja­sligt býti). Avlamispensión á sama hátt sum fólkapensión. Einkjupensión helvt um helvt millum ríkiskassan og landskassan [minnist meg rætt]. Samsvarandi galdandi lóg­um varð í mong ár eitt fólka­pen­sións­ gjald upp á 1½% (ella 2%?) av botn­ gjaldi av folkapensión og avlamis­ pen­sión goymt í einum grunni í lands­kassans ársroknskapum ætlað lánveiting til bygging av nýggj­um røktarheimum. Hesin grunn­ur varð fyrst um­sit­in av Ríkisumboðnum og seinni av Almanna­stovuni, tá ið hon varð veruleiki. Men Fólka­pen­sións­ grunn­urin lá tryggur í lands­kass­ an­um á Føroya Gjaldstovu. Við útlánum úr Fólka­pensións­ grunninum varð byggikostnaðurin til fylgjandi røktarheim fíggjaður: Í Vágum, Suðuroy, Klaksvík, Eyst­uroy, Suðurstreymoy og á Sandi. Ein sonn massakra fór fram í lands­kassanum í 1991. Eirindaleys sum á sinni í Stockholm 1520. Fólkapensiónsgrunnurin og útvið 100 aðrir landskassagrunnar hvurvu so at siga í myrkri og í heimildarloysi. Eisini fólka­pen­ siónsgrunnurin við tøkum peningi og øllum útlánunum hvarv sum sagt í 1991. Í 1992 varð hendan massakran lóggildað við tveimum løg­tings­ lógum (sjá síðu 6 í landskassans ársroknskapi 1991). Eisini tann ríki Oljugrunnurin við nógvum tøkum milliónum og stórum útlánum hvarv í sama myrkri, men Palleba og Marsanna knógva framhaldandi til dagin í dag við oljugjaldi við ongum grunni. Eg má siga við mín góða vin Árna Gregersen – við góð­ um skúla í Føroyum og Dan­ mark og fjølbroyttum arbeiðs­ roynd­um í Føroyum og á Born­holm – at tað, ið tú sigur um tað, ið landsstýriskvinnan við pensiónsmálum sigur um ný­skip­ an av pensiónum, er so fløkt og tor­skilt, at tað valla verður lisið av fólki við vanligum viti og skili. Eg kann upplýsa, at í 1956 vóru tríggir eftirlønargrunnar í lands­ kassans ársroknskapum: Eftirlønargrunnur tænastu­ manna, Eftirlønargrunnur lærar­ anna og Eftirlønargrunnur sjúkra­ hús­anna. Teir vórðu allir avtiknir eina­ferð í 1960-unum. Harmiligt! Sjálvur fái eg í dag tríggjar ymiskar almennar eftirlønir, og eg havi ongantíð rindað nakað eftirlønargjald. Men mín sjálv­ sagda skatt havi eg sjálvandi goldið til dagin í dag. Í roynd og veru er ikki so nógv broytt av hesum pensións­lógum hesi 48 árini annað enn tað, at løgtingið við fíggjar­lóg­ini 2002 stongdi fyri øllum dýr­tíðar­hækk­ ing­um av ríkiskassans helvt uttan tó at útvega landskassanum aðrar inntøkur í staðin til pensiónirnar. Loksins vil eg leggja dent á, at eg serliga sakni at fáa at vita, hvussu ein radikal umlegging av eftir­ lønarskipanini skal fíggjast, her­ undir hvussu ríkiskassans partur kem­ur inn í myndina. Rættleiðing til lesarabræv hjá Rune Nolsøe Georg F. Hansen, formaður Føroya Arbeiðarafelag Í Sosialinum frá 22. januar 2018 hevur Rune Nolsøe rættuliga hvass­orðaðar skuldsetingar móti Før­oya Arbeiðarafelag, sum hann legg­ur undir at fremja rán móti lim­um felagsins í sambandi við sam­haldsføstu lívstrygg­ingar­skip­ an okkara.  Av tí at Rune ikki skrivar hvat tað er, sum tryggingarnar dekka hjá ávikavist Føroya Arbeið­ara­ felag og hjá danska fakfelagn­um, so er neyðugt við hesari rætt­leið­ ing. Til ber ikki bert at hyggja at hvat tryggingin kostar, tí utt­an at hyggja at hvat fæst fyri trygg­ing­ argjaldið, so fær ein ikki eina rætt­ vís­andi mynd av einari trygging­ ar­skipan. Hvat fáa tey eftirsitandi um limur í Føroya Arbeiðarafelag doyr Sum tað sæst á heimasíðu okk­ara, so dekkar samhaldsfasta lívs­trygg­ ingarskipan okkara: Útgjald við deyða kr. 365.976,00 Útgjald í sambandi við hættis­ liga sjúku kr. 91.493,00 Útgjald við hættisliga sjúku hjá børnum kr. 91.493,00 Útgjald við 67 ára aldur kr. 100.000,00 um arbeiðsfólk hava verið við í skipanini seinastu fylgj­ andi 10 árini. Hvat fáa tey eftirsitandi um limur í 3 F doyr Útgjald við deyða um limurin er 54 ár kr. 112.098,00 Síðani lækkar útgjaldið við ár­ unum, soleiðis at útgjald við deyða um limurin er 61 ár ella eldri er kr. 49.822,00. Harumframt fáa børnini út­ gjald, sum liggur frá kr. 28.024,00 til kr. 11.210,00 fyri hvørt barni, alt eftir aldri og aldrinum hjá lim­inum sum doyr. Hetta eru tøl, sum síggjast á heimasíðuni hjá danska fak­ felagnum.   Føroya Arbeiðarafelag hevur eina samhaldsfasta skipan, har øll gjalda prosent av lønini inn og um limurin doyr ella gerst álvarliga sjúkur, so fáa øll somu upphædd útgoldna Vit í Føroya Arbeiðarafelag hava, sum hini feløgini í Føroyum, valt at hava eina samhaldsfasta lívs­ trygg­ingarskipan, har øll eru við at gjalda, og um limir doyr, so verð­ur upphæddin sum tey eftir­ sit­andi fáa útgoldið tann sama utt­ an mun til hvussu gamal limur­in var og uttan mun til hvat tann ein­staki limurin hevði goldið til trygg­ingina. Hetta meta vit sum eina góða skipan fyri limir okkara.   Donsku fakfeløgini fáa uttan iva stórkunda fyrimunir tí limatalið er nógva ferðir størri enn hjá fakfeløgum í Føroyum. Vit ivast ikki í, at eitt fakfelag í Dan­mark, sum t.d. hevur 50.000 lim­ir hevur møguleika at samráða seg fram til lægri tryggingargjald pr. lim enn eitt fakfelag í Føroyum við t.d. 3.500 limum. Tí er einki løgið í, at trygg­ing­ar­ gjøldini, sum danskir løntakarar gjalda eru væl lægri enn tað, sum løn­takarar í Føroyum gjalda. Sum sagt bert tó ikki til bert at hyggja at inngjaldssíðuni uttan eis­ ini at hyggja at, hvat fæst fyri hesi tryggingargjøld. Kritikkur eigur at byggja á veruliga lýsing av bæði kostnaði og veitingum. Vit hava sjálvsagt einki ímóti kritikki, men umráðandi er, at tann sum førir fram kritikkin, kann­ar veruligu umstøðurnar, soleiðis at málið verður lýst frá øll­um síðum, og at upplýst verður loyalt um bæði gjald og veitingar.   Tórshavn, 23.01.2018 KJAK men Palleba og Marsanna knógva framhaldandi til dagin í dag við oljugjaldi við ongum grunni Hetta eru tøl, sum síggjast á heimasíðuni hjá danska fak­ felagnum Tí er einki løgið í, at trygg­ing­ ar­gjøldini, sum danskir løntakarar gjalda eru væl lægri enn tað, sum løn­takarar í Føroyum gjalda