leygardagur 6. november 2004síða 19

36 Nr. 213 - 6. november 2004 Nr. 213 - 6. november 2004 37 -Skal útleggingin virka, er tað tó eisini av stórum týdningi, at landið - so hvørt sum kommunurnar fáa fleiri øki at taka avgerð um - ikki samstundis læsir kommunurnar fastar í neyvum lógarásetingum, so at einki er eftir hjá lokala fólkaræðinum at ráða yvir. Vit hava sæð hetta hent - bæði her hjá okkum og í øðrum londum skivar Ingibjørg Berg, stjórnmála- frøðingur í kronikkini í dag TINGHELLUKRONIKKUR Ingibjørg Berg, stjórnmálafrøðingur ingib@ksf.fo Politisk undirtøka tykist í dag at vera fyri at flyta fleiri uppgávu- øki frá landi til kommunur at umsita. Hendir hetta, verða fleiri og øðrvísi krøv sett kommunun- um - bæði til politiska raðfesting og umsiting. Eitt ið serkennir føroyskar kommunur er, at íbúgvatalið er lágt; umleið 77 % hava færri enn 1000 íbúgvar. Hetta broytist nakað eftir 1. januar í 2005, tá verða 67 % prosent av kommun- um at hava minni enn 1000 íbúgvar. Men enn verða bert 3 kommunur at hava yvir 3000 íbúgvar. - Vit kunnu kanska siga, at kommunukortið verður heldur ruddiligari, men virkisførið hjá flestu kommununum fer eisini eftir hetta at vera lítið. Eitt annað serligt fyri føroysk- ar kommunur er, at tær hava nógv færri uppgávur enn í øðrum Norðurlondum - helst av somu orsøk: At tær eru ov smáar. Í útjaðaraøkjunum, serliga í Suðuroynni og Sandoynni, fellur fólkavøksturin og harvið helst eisini inntøkugrundarlagið - samstundis sum tey stríðast við hægri skuld, enn restin av landinum. Miðstaðarøkini, serliga Tórs- havnarøkið, hava øvut trupul- leikar við tilflyting, og harvið stórar útreiðslur til útbyggingar. Økini: yvirliva og mennast Ein av stóru avbjóðingunum hjá bæði lands- og kommunu- politikarum í dag er tí, at fáa landið alt at yvirliva og javnviga náttúrliga. Kommunuálitið, ið varð við- gjørt av bæði kommunu- og landsmyndugleikum, sigur m.a., at málið er at skipa Føroyar í 7-9 stórar kommunur. Taka vit hesi økini, sum tey síggja út í dag, so eru tey - enn - ikki so ymisk, sum vit kanska hava lyndi til at halda, hvørki íbúgvaliga ella fíggjarliga, men nú gongur skjótt skeiva vegin. M.a. tí er sera umráðandi at fáa flutt hesum økjum nøkur støðug arbeiðspláss við at leggja kommununum fleiri uppgávuøki at umsita. - Men tað eigur at verða gjørt eftir eini skipaðari ætlan, og ikki sum jólakort frá onkrum landsstýrismanni, sum hin næsti í røðini síðani tekur aftur. Orka - og krøv Mangan hevur verið ført fram, at kommunurnar ikki fara at megna at umsita professionelt. Sum støðan er í dag, kann væl vera, at so er. Men orsøkin er ikki, at kommunurnar eru kommunur, men heldur at tær í dag bæði eru so smáar og hava so fáar upp- gávur, at tær ofta hvørki hava orsøk ella orku til at hava nakað serligt av umsiting - og tá ber sjálvsagt ikki til at skapa eitt professionelt støði. Men tað er greitt, at fleiri al- mennum tænastum kommun-ur- nar koma at standa fyri, størri verða krøvini - bæði til raðfest- ing og til umsiting. Longu í dag verða størri krøv sett, bæði so og so. Borgarin vil, at vit raðfesta bleytu økini hægri. Kommunurnar merkja tað serliga á barnaansingarøkinum. Borg- arin er í dag eisini meira tilvitaður um sín rætt, og at almenna umsitingin virkar sum hon skal. Her hava nýggju lógirnar á fyrisitingarøkinum og Løgtingsins umboðsmaður helst havt sína stóru ávirkan. Eitt annað er, at tá kommun- urnar fáa starvsfólkatung øki, sum lærararnar í fólkaskúlunum og partar av eldraøkinum, fer tað eisini at seta teimum heilt onnur krøv til starvsfólkaumsiting, enn tær eru vanar við í dag - bæði tá snýr seg um at fáa fatur á starvs- fólki við góðum førleika, og at fáa tey at mennast og støðast. Tí er avgerandi neyðugt, at kommunurnar finna saman í størri kommunur, sum megna at veita borgarunum fjølbroyttar tænastur. Lokala fólkaræðið – hvønn veg? Verða kommunurnar størri, verða færri kommunustýrislimir í mun til fólkatalið. Tað vil siga at lut- falsliga umboðanin verður minni, uttan so at vit velja at broyta kommuvalskipanina - Kári á Rógvi, løgfrøðingur, hevði onkra spennandi hugsan um hetta í Tinghellu leygardagin 30. oktober 2004 - men veruliga ræðið hjá kommunustýrunum verður nógv størri. Fyri tað fyrsta verða fleiri øki hjá teimum at taka avgerð um. Í øðrum lagi verður møgu- leikin at taka avgerðir størri - at raðfesta hvussu skattapeningurin verður nýttur, og hvussu viður- skiftini í kommununum verða skipað - tí veruliga fíggjarliga virkisfrælsið verður størri. Sum er í dag, er ikki stórt annað innihald í virkseminum hjá kommunustýrum í fleiri smáum kommunum, enn at býta útreiðslur til aðrar kommunur, sum tær noyðast at keypa tæn- astur frá, so tær kunnu røkja lógarbundnu skyldurnar. Í triðja lagi fer tað, at komm- unurnar verða færri og størri, at gera, at tær fara at seta ein størri part av politisku dagsskránni: Tá kommunurnar verða javnari í stødd, verður eingin orsøk til at hava fleiri kommunufeløg, og kommunurnar fara at hava meira samljóðandi áhugamál. Tí fara kommunurnar at hava nógv størri slagkraft, bæði í almenninginum og mótvegis landsmyndugleikunum, tá tær blíva meira javnlíkar. Nógv av hesum snýr seg um hugburð - hvar vilja vit, at politisku avgerðirnar skulu takast - hvar meina vit, at politisku avgerðirnar verða tiknar best. Tað hevur verið ført fram, at Føroyar ikki er størri enn ein miðal kommuna í grannalondum okkara, og tí eiga kommunurnar ikki at hava so nógv øki at um- sita, sum kommunurnar í hesum londunum. Men Føroyar er eitt land, ikki ein kommuna. Landið Føroyar hevur á leið somu uppgávur sum onnur lond, og munur eigur at vera á tí, kommunurnar í einum landi takast við, og tí lands- myndugleikarnar gera. So leingi sum so fá øki liggja hjá komm- ununum, noyðist Løgtingið at fáast við viðurskifti, ið náttúrliga hoyra heima hjá kommunustýr- unum. Enn ein týdningarmikil orsøk til at styrkja kommunurnar er tí, at líka mikið hvussu væl ting- arbeiði verður skipað, so er mark fyri, hvussu nógv mál Løgtingið kann viðgera. So longi sum tingið átekur sær leiklutin sum lands-kommunustýri, fara tí at vera onnur stór politisk vanda- mál, sum stundir ikki verða til at viðgera politiskt. Vandamál á leiðini Skal útleggingin virka, er tað tó eisini av stórum týdningi, at landið - so hvørt sum kommun- urnar fáa fleiri øki at taka avgerð um - ikki samstundis læsir kommunurnar fastar í neyvum lógarásetingum, so at einki er eftir hjá lokala fólka- ræðinum at ráða yvir. Vit hava sæð hetta hent - bæði her hjá okkum og í øðrum londum. Norra er t.d. eitt heldur ræð- andi dømi, tí har er í dag trupult at fáa fólk til yvir høvur at hava hug til at fáast við kommunu- politikk - einki veruligt vald er eftir hjá kommunupolitikarunum; tey eru næstan bara lokalt vald statsembætisfólk, og hvør politikari tímir tað ? - Fer landið so eisini at seta mark fyri kommunuskattin, soleiðis sum vit síggja tað í t.d. Íslandi, so verður lokala fólka- ræðið av álvara hótt, tí innihaldið verður sogið úr tí aftur. Verður hetta úrslitið, koma kommunurnar at ganga sum keisarin í sínum nýggja búna. Vandamál á leiðini Katrin Dahl Jakobsen Valevni Javnaðarfloksins til Tórshavnar býráð Tá mál verða viðgjørd á tingi sum snúgva seg um tað at leggja eitthvørt út til kommunurnar at umsita, plagar argumentið at vera, "at so verður alt so nógv nærri borgaranum". Sama er at hoyra frá kommunu- politikarum. Hetta ljóðar rætt og rímiligt og átti at verið so. Men er tað nú so? Í hvussu stóran mun verða borgarar eftirspurdir ella tiknir við uppá ráð? Hvussu merkja tey henda øgiliga nærleika, og hvør minnist at hava verið við á borgara- fundi? Væl vita vit, at av- gerðirnar eru nærri borg- aranum, verða tær fluttar yvir um Tinghúsvøllin og oman á Vaglið. Men borg- arin merkir millum lítið og einki til tað. Tú kanst fara á býráðsfund at lurta. Og tað er tað. Skal nakað veruligt innihald vera í hesum nær- leika, mugu hurðar latast upp, og fólkið sleppa fram- at. Til dømis við at skipa fyri spurnartímum, har for- maðurin í t.d. sosialu nevnd greiðir frá ávísum ætlanum, og fólk, sum eru áhugað í hesum kunnu møta upp at spyrja. Somuleiðis má tað gerast lættari fyri borgaran at samskifta, fylgja við og kunna seg um, hvat veru- liga fer fram í kommununi og siga sína hugsan um langtíðarætlanir og annað. Hugsi serliga um smáu kommunurnar, sum nú gerast partur av Tórshavnar Kommunu. Eg eri vís í, at livdi býráðið upp til hetta nærdemokratiið, so hevði tað fingið ríkiligt aftur frá eldhugaðum fólki sum komu við sínum ískoyti. Sjálvandi hevði tað kravt meira av politikarunum, tá tey ikki longur sluppu at sita og manererað aftanfyri rullugardinurnar. Men ikki minst, tað hevði verið so nógv stuttligari. Fólksligari stýring VAL04 VIÐMERKINGAR Hildur Eyðunsdóttir Býráðslimur og valevni á lista E Nú skal hugsast Okkurt valevni bjóðar seg fram við slagorðinum: "Nú skal handlast". Eg haldi at sitandi býráð hevur lært okkum, at tað eisini ber til at handla ov skjótt. Heilir býlingar verða bygd- ir uttan fyrilit fyri trivnað, við lítlum og ongum utt- anumøki til familjurnar. Hesa ferð vóni eg at tit velja fólk, sum geva sær stundir at hugsa, sum hava tíð at kjakast fyri at fáa bestu loysnirnar, og sum tora at kunna borgararnar og taka ímóti teirra við- merkingum og ráðum til tær ætlanir sum eru fyri. Amboð til raðfestingar Heildarætlanin er tað amboðið sum vit brúka, at fáa yvirlit yvir menningina í kommununi. Tað er í heildarætlanini og í fíggjar- ætlanini, at borgararnir kunnu síggja hvussu bý- ráðið ætlar at kommunan skal mennast. Heildar-ætl- anin er ikki ein fastløst ætl- an, men ein tilgongd, ein raðfesting og ein skipað menningarleið. Men hon skal eisini veita tryggleika og vissu. Hon skal tryggja fólkinum í kommununi at skil er í útbyggingini, og at teirra bústaðir og íløgur ikki missa virði av skila- leysum útbyggingum. Heildarætlanin er tað kortið, sum stýrt verður eftir, og har bogar og sker síggjast í góðari tíð, um vit velja at skifta kós. Hon skal tí áhaldandi dagførast, so hvørt sum vit fáa nýggja vitan og betri yvirlit, og eisini útgreinast í heildar- ætlanir fyri hvørt málsøki sær, bústaðir, ferðsla, skúl- ar, eldraøki, mentan o.s.fr. Enn hava vit tíverri ikki sæð nógv til samskipan ella raðfestingar í røkka fram í tíðina. Tí síggja vit eisini býráðið renna á, nærum hvørja ferð nýggj kós verð- ur sett. Hesum ætla vit í Tjóðveldisflokkinum at broyta. Vit vilja gera greið- ar raðfestingar í fullum opinleika. Vit vilja at kommunan skal skipast so, at øll øki fáa røttu karmar at mennast eftir egnum fortreytum. Kommunu- samanleggingin skal ikki merkja, at alt verður drigið til Havnar, men at vit fáa høvi at samskipa miðstaða- røki til frama fyri alla kommununa. Heildarætlan- in skal hjálpa politikarum og borgarum, at fáa yvirlit yvir ætlaðu menningina, og fáa høvi at siga frá áðrenn býráðið ger okkurt býtt. VIÐMERKINGAR Torleif Sigurðsson varaborgarstjóri og havnanevndarformaður Tað var í seinnu helvt av 80’unum, at Býráðið tók fyrireikandi stig til byggjan av einari havn norðuri í Án- unum, sum skal hýsa virk- seminum hjá millum øðr- um sjóflutningsvinnuni og fiskaídnaði í Klaksvík. Semja var um, at trongligu umstøðurnar á vánni – hó- ast útbyggingar – ikki fóru at nøkta tørvin við fram- tíðini í huga. Hetta hevur kommunan síðani staðfest, tí teknisku anleggini á vestursíðuni halda ikki til ferðsluna og flutningin í samband við verandi virk- semi. Hóast fleiri mió. kr. eru brúktar til at gera neyð- ugt dýpingararbeiði á vánni, er dýpið hjá djúpt- stingandi skipum, sum í dag vilja sigla upp á Klaks- vík, ikki nøktandi. Kreppan mitt í 90’unum førdi til, at allar ætlanir um kommunalar útbyggingar vórðu útsettar, tí lítið var til av peningi, og tørvurin hjá flutnings- og fiskivinnuni kundi tá – so dánt - nøktast. Síðani kom sum kunnugt skjót broyting í, og nú eru umstøðurnar á vestursíðuni ótolandi. Harafturat er bygt á tað seinasta økið, sum Klaksvíkar Havn hevði eftir, og sum var ætlað til fiski- vinnu- ella havnaendamál. Tá vit fyri 4 árum síðani tóku við býráðsleiðsluni varð ætlanin í Ánunum endurskoðað eisini við atliti til fasta sambandi um Leirvíksfjørð, sum uttan iva fer at hava broytingar við sær. Semja var um at halda fast við verkætlanina, tí brúk verður fyri einari havn í fiskivinnubýnum Klaksvík, sum gevur møguleikar til øll skip, sum sigla og væntast at fara sigla upp á Føroyar kom- andi mongu árini. Semja var eisini um, at Klaksvíkar Havn skal hava eitt havna- øki til flutningsvinnuna, sum skal verða tøkt og loyvi verður ikki givið til at byggja á hetta ávísa økið. Í stuttum fevnir endur- skoðaða verkætlanin í Án- unum um eitt havnaøki, sum verður yvir 20.000 fermetr- ar til støddar. Tann sunnara helvtin av havnaøkinum verður tøk hjá flutnings- vinnuni og norðara helvtin verður tøk til flutnings-, goymslu- og ídnaðarbygn- ingar. Kaisíðan, sum verður 200 metrar long verður gjørd við 30 metra ro-ro skráa í heimara endanum. Dýpið framman fyri kai- síðuna verður 12 metrar. Samlaður kostnaður av dag- førdari ætlan er roknaður til smáar 40 mill. kr. Tey eru fleiri, sum hava givið til kennar, hvørja áskoðan tey hava til ætlan- ina norðuri í Ánunum, fleiri eru fyri, og onkur er ímóti. Býráðið hevur eisini í fleiri umførum viðgjørt málið, og hevur oftast verið full semja um, at ætlanin skal fremjast skjótast gjørligt. Tí hevur kommunan brúkt umleið 10 mió. kr. til neyð- ugt útfyllingararbeiði, pro- jekt o.a. Tá arbeiðið at gera Norð- oyatunnilin nærkaðist, gjørdist greitt, at fleiri fyri- munir vóru við at taka grótið til Ánirnar úr Norð- oyatunnlinum, og tí varð ein avtala um grót gjørd millum tunnilsfelagið og komm- ununa. Tíverri eru seink- ingar hjá Norðoyatunlinum orsøkin til, at havnin í Ánunum er seinkað. Á vári 2003 var arbeiðið at gera kaikantin útbjóðað og átti J&K Petersen lægsta boð. Í august 2003 var av- tala gjørd við J&K Petersen um at gera kaikantin, sum tilsamans er mettur at kosta einar 17 mió. kr. Nú er gongd komin á, og verður arbeiðið væntandi liðugt áðrenn summarferiuna í 2005, tá partur av havnini kann takast í nýtslu. Eftir er so endalig liðugtgerð av havnini, sum er mett til einar 10 mió. kr. Spurningar sum Havna- nevndarlimir o.o. oftani hoyra eru: hevur komm- unan ráð til slíka verkætl- an? hvussu verður arbeiðið fíggjað? og er vegasam- bandi til Ánirnar nøktandi ? v.m. Kommunan hevur sein- astu árini fleiri ferðir søkt landsstýrið um stuðul til útbyggingarnar á Klaksvík- ar Havn, men hevur fingið noktandi svar í hvørjum føri. Hetta, hóast aðrar havnir hava fingið og fáa játtaðan stuðul til sínar verkætlanir. Tí hevur kommunan verið noydd til, í fleiri umførum og uttan stuðul, at leggja pening út til átrokandi verkætlanir á havnaøkinum, sum annars høvdu verið býttar millum land og kommunur. Tey árini, tá lítlar og ong- ar íløgur vóru gjørdar á Klaksvíkar Havn gav rakst- urin eitt fitt avlop, sum var eitt gott íkast til slunkna kommunukassan. Afturat hesum skal roknast tann peningur, sum viðskifta- fólkini (kundarnir) hjá Klaksvíkar Havn leggja eftir seg í kommununi. Havnanevndin hevur tað áskoðan, at nú má Klaks- víkar Havn fáa peningin aftur, til átrokandi verkætl- anina í Ánunum, og hetta hevur býráðið samtykt. Kommunan hevur dag- ført vegaætlanina í sam- band við Norðoyatunnilin, nýggju havnina í Ánunum, tungu ferðsluna o.a.. Nú verður arbeitt við kommun- alu vegunum, har tað eisini liggur frammalaga, at gera vegasambandi gjøgnum býin til Ánirnar nøktandi, meðan bíðað verður eftir landsvegnum frá Oyra- vegnum til Ánavegin. Bý- ráðið hevur staðiliga heitt á landsins mynduleikar um at virka fyri at hesin lands- vegurin norður um fjall verður gjørdur skjótast gjørligt, og sum eitt natúr- ligt framhald av vegagerð- ini í samband við Norðoya- tunnilin. Semja er millum landsvegamynduleika og kommunu um, at vegurin skal verða landsvegur, og at arbeiðið skal raðfestast. Væntandi ganga ikki fleiri ár, áðrenn koyrandi verður frá øllum økjum í býnum eftir kommunala ringvegnum, og á lands- vegnum á eystursíðuni norð til - millum annað - havna- økið í Ánunum. Hetta er alt ein ætlan, sum býráðið miðvíst hevur arbeitt fram í móti seinastu árini. Góðs- og Ídnaðarhavnina í Ánunum, sum havnanevndin seinastu árini hevur arbeitt við VAL04 VAL04 Kovboyar skjóta fyrst og spyrja aftaná. Rættir politikarar gera øvugt Jógvan Arge Valevni tjóðveldisfloksins til Tórshavnar Býráð Týsdagin gert tú av, hvussu Tórshavnar kommuna verður stýrd næstu fýra árini. Listi E bjóðar seg fram at taka við leiðsluni í bý- ráðnum. Vit vilja fáa kommununa og Havnina aftur á beint eftir fýra ára herjan frá cocktailinum Jan og Heðin. Vit vilja røkja áhugamál- ini hjá heildini og tryggja øllum borgarum rættvísa og virðiliga viðferð. Vit virka fyri opinleika og gjøgnumskygni og vilja hoyra borgararnar í málum, sum viðkoma teimum. Vit seta trivnaðin í hásæt- ið og fara at rudda upp í byggióskilinum kring um í kommununi. Vit seta okkum fyri sum skjótast at nøkta tann bráð- neyðuga tørvin á ellis- og røktarheimum. Vit vilja hava frítíðar- skúla fyri 2. og 3. flokk og menna barnaansingina á stovnunum. Vit halda, tað er umráð- andi at dagføra og menna skúlarnar í allari kommun- uni. Við okkum við róðrið fáa mentan, ítróttur og frítíðar- lív sum heild bestu sømdir Vit halda, at kommunan eigur at átaka sær at eggja til nýtt virksemi og nýggjar vinnur. Vinnulívinum verður tryggjað góð kor og vakstr- armøguleikar, tí vinna og trivnaður eru tvær síður av somu søk. Vit vilja tryggja lív og menning á øllum plássum í Tórshavnar kommunu við virðing fyri teirra sereyð- kennum og møguleikum. Bussleiðin og ferðasam- bandið til bygdir og oyggjar verða útbygd. Framtíðarætlanirnar fyri kommununa verða endur- skoðaðar við atliti til trivnað og umhvørvi eins og javnvág millum býar- partar. Og fram um alt ætla vit at reka ein skilagóðan fíggjar- politikk. Týsdagurin verður E- dagur. Listi E vil fjálga um teg. Gott val. E-dagur verður týsdagin VAL04 C M Y K 37 36