mikudagur 9. mai 2018síða 19

FRÍGGJADAGUR 11. MAI 2018 SOSIALURIN 53 19 EYÐUN KLAKSTEIN Í Keypmannahavn verður ein kendur føroyskur yrkjari funn­in deyður, og stutt eftir doyr ein føroysk mentakona undir løgnum umstøðum. Tey bæði kendust og doyggja dag um dag. Hvør er orsøkin til, at tey eru deyð, er nakað illgrunasamt áfatt, og hvar leiða slóðirnar og træðr­ir­ nar í teirra viðurskiftum. Steintór Rasmussen hevur skrivað triðju krimibókina í bindi­ klubba­røðini, »Horvna rósan«, og hesaferð stendur nógv upp á spæl hjá høvuðspersónunum í bókini. Um­framt at lýsa eitt serstakt mentanar­umhvørvi, letur bókin eisini nakrar lagnusøgur upp – søg­ ur við kærleika, sviki og ráða­gerð­ um, sum í evstu avleiðing kunnu føra til brotsverk. Steintór Rasmussen var sjálv­ ur bitin av hugskotinum og søgugongdini, og tí kendist tað eisini spennandi at skriva hand­ ritið. – Eg kendi meg heima í stórum pørt­um av bókini og fekk livað meg inn í støðuna hjá fleiri av per­ sónunum. Flest allir føroyingar munnu hava eina minni dámliga síðu. Eisini tey, sum mála vakrar máln­ingar ella skrivar hugtakandi sang­ir, sigur hann. – Vangamyndin sigur ikki allan sann­leikan. Soleiðis er eisini hjá fólk­um, sum sita í ábyrgdarfullum størv­um ella skulu varða av mentan­ini og listini í landinum. Frænda­veldi ella ein sokallaður vina- og kenningapolitikkur er ikki nakað nýtt fyribrigdi í Føroyum. Tað kann sjálvandi vera freistandi at seta nøvn og andlit á fólkini í søguni. Men spyrt tú meg, so er sjálvandi talan um íspunnan veru­ leika. Eg royni at lýsa eitt sam­ felag og eina mentan, sum vit øll eru við til at mynda, sigur virkni rithøvundin í Klaksvík. Tiltikni dropin »Horvna rósan« er ein klassisk krimi­søga, men fyri bæði rit­ høvund og lesara kann mentanar­ um­hvørvið, sum søgan gongur fyri seg í, tykjast eins forvitnisligt og dragandi sum sjálv krimigátan. – Krimisøgum líkt er tað morð­ gátan, sum skal skapa forvitni og áhug­an hjá lesaranum. Men tá sjálvt gallaríið sprettur úr einum kultur­radikalum progressivum um­hvørvi, so er tað nógv spenn­ andi at siga frá. Ikki minst tey villu og veruleikafjaru 80’inum, sum eg kenni væl frá mínum egna lívi, og so tann hámentaða nútíðin, har ávísir samfelagsbólkar hava positionerað seg við sínum sterku mein­ingum og politiskari ávirkan, sigur Steintór Rasmussen. – Tað, sum kortini til allar tíðir er áhugavert, eru relatiónirnar mill­um menniskju, og hvussu tann einstaki fótar sær í sínum lívi. Og tað veldst sjálvandi nógv um, hvussu vit uppføra okkum yvir fyri hvørj­um øðrum. – Solidariteturin broytir skap. Kær­leiki kólnar, og vit missa áhugan fyri gomlum vinarløgum. Men hvat tola vit av vónbrotum og órætti? Tað er altíð dropin, sum fær bikarið at flóta yvir. Orsøk skal vera til okkara vónloysisøði. Hví vit gerast skaðafróð, hatursfull ella verða rakt av hevnisøku. Tá ið alt verður tikið frá einum, er einans ill­ gerðin og drápshugurin eftir, sigur Steintór Rasmussen. Svikaráð millum skapandi fólk Í bókini lýsir Steintór Rasmussen eitt mentanarumhvørvi, sum bæði kann tykist innbjóðandi og spennandi, men sanniliga eisini útihýsandi og køvandi – ja, stund­ um samanetið um eliterar per­són­ ar, stuðulspengar og heiður. Hvørjar tankar hevur tú gjørt tær um hetta umhvørvi? –  Nógvar tankar og nógvar royndir. Men tað skal kortini ikki skiljast persónligt. Tað eru nógv rættsinnað og dámlig fólk í tí listaliga umhvørvinum, eisini mill­ um tey fólkini, sum koma á pall í krimisøguni. At summir sam­felags­ bólkar eru meiri sjálvhátíðarligir er ikki nakað nýtt tíðarfenomen. Men stættarstríðið í dag hevur kanska fingið ein annan karakter. Sjálvt millum væl útbúnar og høgt mentaðar akademikarar verður tosað hvønn annan eftir munni­ num. Vit eru menniskju upp á gott og ringt, óansæð hvar vit eru hug­sjón­arliga ella politiskt. Eg eri bang­in fyri, at partískar primitivar niður­støður og svikalist eisini trívist millum virkin og skapandi menta­fólk. – Tað kann ikki vera forboðið at skriva um bókmentafrøðingar, listafólk, rithøvundar, tónleikarar. Hesi er hvørki verri ella betri enn bindi­klubbakonan, sum arbeiðir í fiski ella er gift einum sjómanni. Gerandis­dagurin er fullur av lyftis­ brotum og mistøkum, men vanliga klára vit at fyrigeva hvørjum øðr­ um tað mesta. Meiri vanda­mik­ ið og illgrunasamt verður, tá ið serfrøðin tiltuskar sær vald, sum hon onkusvegna misnýtir ella ikki megnar at umsita. Og tá ið per­són­lig áhugamál byrja at seta dags­skránna í ráðum og nevndum. –  Í mínum krimisøgum er tað ikki so nógv ein spurningur, hvat eg sjálvur trúgvi ella meini politiskt. Vinstra­sinnað fólk hava eisini egin áhugamál. Meiri enn so. Tað finnast sjálvupptikin listafólk, sum hugsa fyrst og fremst um seg og síni. Nepotisma hevur til allar tíðir verið. Helst í hvørjum fólka­ ræði og sivilisatión. Fyri sovítt eisini snobbarí. Sumt verður prís­ að og viðurkent. Meðan nógvir frá­líkir málarar, rithøvundar og tóna­smiðir missa høvdið. – Tann elitera listin verður van­ liga tikin fram um ta meiri fólks­ ligu. Tað snýr seg ikki einans um skapanarhug, men eisini um játtan­ ir og pengar. Oftani er tað meiri navn­ið enn sjálv listin, sum hevur týdn­ing. Tað er spell. Fólk skulu sjálv fáa ein møguleika at koma við síni egnu hugsan. Tey flestu mun­nu vita, hvat tykist vakurt ella kenn­ist gott ella rætt. Og so kunnu vit lata tíðina vera tann hægsta og mest rættvísa dómaran, sigur Stein­tór Rasmussen. Í bókini tykjast persónlig sam­ bond at hava størri týdning enn listin sjálv. Hvat hugsar tú um tað? – Nei, eg veit ikki, um eg hugsi um nakað ávíst. Tað er helst soleiðis, at net­verk, familja og vinabond hava nógv at siga. Í summum førum eisini átrúnaður og politikiskur lit­ur. Nøkur verða tikin framum og onnur sett eftir. Tað er ov nógv vit ella tit. Og fordómar trív­ast allastaðni kring landið. Bæði á gomlum bygdagøtum og í al­menn­ um glæsiligum bygningum. Men ræðuligu avleiðingarnar av einum dømandi og líkasælum frændaveldi fari eg at lata lesararnir av »Horvnu Rósuni« eiga til góða. Hevur skrivað seg heitan Tað eru liðin sløk tvey ár, síðani Stein­tór Rasmussen skrivaði fyrstu krimibókina, »Deyðin fer í bindi­klubb«, og í fjør kom onnur bók­in, »Hevndin úr havsins dýpi«. Virkni rithøvundin hevur longu gjørt triðju krimibókina lidna. Rithøvundin heldur, at hann hev­ur skrivað seg heitan, og mongu skrivitímarnir hava kenst huga­ligir. – Hóast tað liggja rættuliga nógv­ir tímar og hampuligt stríð í at skriva túsund síður av krimi­skald­ skapi, hevur gongdin hvørki verið keði­lig ella møðislig. Handlingin, plott­ið og persónarnir eru komnir til mín, tá ið eg havi sett meg við teldu­na. Og eg havi notið mangan løtu­na. Tað hevur verið ólukksáliga spenn­andi, men til tíðir eisini hart og eitt sindur ræðandi. Hetta at skula endavenda samfelagnum og royna at koma inn um húðina á mínum høvuðspersónum. Og alla­ tíðina royna at vera erligur og bein­ rakin í mínum lýsingum. Ja, og at skula skapa og taka lív. Tað er sum at ferðast inn í ein gudaheim. Men so minni eg meg sjálva á, at hetta er bara ein søga, sigur Steintór Ras­ mussen. Hann tykist ivaleysur í, at hann er ikki liðugur at skriva krimisøgur. –  Eg fái neyvan steðgað nú. Deyð­in er neyvan heilt liðugur at ganga í bindiklubb. So kanska ein ella tvær bøkur koma afturat, sigur hann. Hvussu er lívið sum krimi­rit­ høvundur? – Tað skjóta svarið er spennandi. Men framvegis kenni eg meiri til eitt lív sum lærari. Eg havi ikki fingið nakra starvsløn sum rit­ høvundur, og sølan í Føroyum er rættu­liga avmarkað. Men eg kann sjálv­andi spæla mær við tankan, at bøkur­nar eina ferð verða týddar ella filmaðar. So tú kanst spyrja meg aftur um nøkur ár. Sprotin gav tvær tær fyrstu bøkur­nar út, men ikki hesa triðju. Hví tað? – Ja, tað er ein áhugaverdur spurn­ing­ur. Kanska er svarið »Horvna Rósan«. Fordómar trívast allastaðni kring landið. Bæði á gomlum bygda­ gøtum og í almenn­um glæsiligum bygningum Hóast tað liggja rættuliga nógv­ir tímar og hampuligt stríð í at skriva túsund síður av krimi­skald­skapi, hevur gongdin hvørki verið keði­lig ella møðislig, sigur Steintór Rasmussen MYND: ÁLVUR HARALDSEN