mikudagur 9. mai 2018síða 29

FRÍGGJADAGUR 11. MAI 2018 SOSIALURIN 53 29 Komandi partur Í 1940 røkkur Merkið sínum fremsta málið, nevniliga at fáa flaggið viðurkent. Men buldrasligt var eisini undir krígnum m.a. við sak um ærumeiðing. Longu tá var saltfiskavirking av toski og longu í Hetlandi. Pløyen við fylgi fór at ferðast kring um í Hetlandi. Hann kom fyrst til Scallo­way. Hagani fór hann til oynna Burra við báti, sum líktist teim­um føroysku. Á Burra sá Pløyen stórar stakk­ ar av klippfiski. Bæði konufólk og mannfólk arbeiddi fisk á sama hátt, sum vit nógv ár seinni gjørdu í Før­oyum. Tá var einasta fiska­ fram­leiðsla í Føroyum nakað av stokk­fiski. Fiskurin, sum kom upp á land á Burra, varð partvíst veiddur við opnum bátum og partvíst við slupp­um. Ein stórur partur av veiðuni varð fluttur livandi í damm­um. til London, har fiskurin varð seld­ur. Hetlendsku skipini fiskaðu van­liga við snøri eins og føroy­ ing­ar, men teir veiddu meira enn føroyingar, tí teir mistu ikki tolið, sjálvt um fiskurin ikki tók beinanvegin. Hetta loysti seg oftast. Dømi er nevnt um eina slupp, sum fiskaði undir Føroyum í ein útsynning úr Suðuroynni. Henda sluppin fekk fyrsta túrin 9.000 og seinna túrin 5.000 toskar, og manningin var bara átta. Før­oy­ ing­ar fingu lítið og einki burtur úr á somu leiðum. Línan í Hetlandi Týdningarmesta veiðan var tó línu­veiða við seksmannaførum á sumri. Línuveiðan var so kostn­að­ar­ mikil, at teir fátæku fiskimenninir ikki høvdu ráð at fíggja reiðskap og bát, og tí vóru tað harramenninir, sum fíggjaðu. Harvið blivu fiskimenninir heftir av teimum . Teir skuldu selja allan fiskin til harra­mannin fyri ein prís, sum hann ásetti. Hetlendsku húkarnir vóru bert ein fjórðing til støddar av teim­ um hjá føroyingum, men fyri tað fingu teir ikki minni burtur úr - heldur var tað hinvegin. Teir fóru út á morgni, og fóru so langt út, at teir sóu ikki land. Uttan kumpass og uttan at duga navigatión funnu teir leiðirnar, har línan verður sett á 100 favna dýpi. Var nógv at fáa varð fiskurin sum oftast avhøvdaður, so meiri fiskur kundi rúmast í bátinum. Tað var ótrúligt, hvussu stórar mongd­ir av fiski, hesir fiskimenn kunnu føra til lands. Pløyen helt, at hetta kundu okkara fiskimenn eis­ini gjørt, um teir brúktu línu, og um húkarnir ikki vóru so stórir, at bert teir størstu toskarnir kláraðu at gapa um teir. Føroyingar høvdu eisini tann fyrimunin, at tey hægru fjøllini í Føroyum gjørdi tað lættari at staðfesta miðini. Tað áhugaverda er, at komnir heim aftur úr Hetlandi fór Mourits Mohr, sum var við á ferðini, at royna við línu um Hoyvíkshólm. Útróðrarstøðir Fyri at stytta um teinin at rógva, høvdu hetlendingar gjørt eina skipan, sum Pløyen helt eisini átti at verið í Føroyum. So nær sum gjørligt við fiskimiðini settu teir á stovn útróðarstøðir, "haaf stations". Her høvdu teir skúrar við koyggjum. Teir kundu gera sær mat og hvíla, tá ið møguleiki var fyri tí. Tann týdningarmesta útróðrarstøðin var norðast á Main­land, meginoynni í Hetlandi. Her støðaðust fiskimenninir í ver­tíðini, sum var frá mai til 12. aug­ust. Her varð fiskurin eisini virk­aður, og her fekst øll møgulig út­gerð. 60 bátar kundu halda til har. Við hvørjum báti vóru seks menn. Umframt vóru øll hini, sum vóru knýtt at útróðrinum. Tilsamans vóru upp til 3.000 fiski­menn, sum róðu út frá slíkum "haaf stations", sum tó minkaðu í týdningi, tá hetlendingar fóru at nýta sluppir heldur enn seks­ manna­før. Pløyen helt, at Oyndarfjørður og Hvannasund høvdu verið góð pláss í Føroyum at havt útróðr­ar­ støðir. Men, sum hann tekur til: “Hetta letur seg neyvan gera, so leingi einahandilin er so eina­veld­ ig­ur, sum hann er.” Hilmar Kass hevur greitt frá, at het­lendingar høvdu slíkar støðir á Strondum seinnapartin í 19. øld. Tá fluttu enntá tvær kvinnur við teimum aftur til Hetlands. Høvdu vrakarastovn Tey týdningarmestu fiskasløgini vóru longa, toskur og brosma, sum vórðu virkað til saltfisk. Í Hetlandi høvdu teir eisini ein vrakarastovn at tryggja góðskuna á framleiðsluni. Pløyen umrøður eisini upsa­ veiðu í Hetlandi, sum gav nógv av sær. Serliga var nógvur upsi sunn­ anfyri Sumburgh Head, sunnast á Mainland. Orsøkin var tann nógvi streymurin, sum er har. Sum vit eisini kenna tað, stóð upsin ella seiðurin antin á djúpum vatni ella í vatnskorpuni, og reiðskapurin valdaðist, hvussu upsin stóð. Upsin gevur ikki eins góðan klippfisk og toskur. Men tá veiðan var bílig og nógv kundi fáast, so loysti tað seg kortini. Pløyen helt seg vita, at upsi var fiskaður í Føroyum á hendan hátt fyrr í tíðini, og hann skilti ikki, hví henda veiðan var gloymd. Sjálvt um upsin ikki kundi avreiðast, kundi hann fiskast til egna nýtslu, og føroyingar plagdu ikki at vera so kræsnir í mati! Hann ivaðist ikki í, at upsi mundi vera at fáa á Munkagrunninum. Tað er áhugavert, at tað var ikki fyrr enn í 1970-árunum at før­oyingar fóru at veiða upsa av týdn­ingi. Hetlendskir fiskimenn í gamla kirkjugarði í Havn Eitt ítøkiligt dømi um sambandið millum Føroyar og Hetland eru hetlendsku fiskimannagravirnar í gamla kirkjugarðinum undir Svína­ryggi í Havn. Her eru eisini grav­ir við steini, sum helst er kom­ in úr Hetlandi. Við hjálp frá John Goodlad er søgan hjá onkrum teirra eisini lýst í røðini Hendur ið sleptu, ið er ein lýsing av øllum gravunum í hesum kirkjugarði. Tað eru eisini føroyskir fiskimenn, sum eru grivnir í Lerwick í Hetlandi. Framúr íkast til felags søgu Tað er eingin ivi um, at her er talan um eitt dygdarverk hjá John. Nógv av innihaldinum hevur beinleiðis áhuga fyri føroyingar. Hetta er ein góð lýsing av tí sambandi um hevur verið millum londini. Seinni fer at verða greitt frá, at hetta samband var ikki bara innan fiski­vinnu og rúsdrekkasølu (!), men eisini innan t.d. fótbólt og vin­skapir, sum komu burtur úr tí. Bókin er ella verður at fáa í før­ oysku bókhandlunum og kann bí­ leggj­ast frá Amazon. Sum skilst er John ein rætti­ lig­ur føroyavinur. Tí hevur hann uppi­borið, at bók hansara verður væl móttikin í Føroyum. Hann býr í Scalloway saman við konuni Wilma. Tey eiga tvær døtur, Hann­ ah Mary og Johanna. Hannah Mary arbeiðir fyri norska oljufelagið Statoil. Johanna er júst blivin lærari og arbeiðir í Aberdeen. William Martin, ein ímynd av sambandinum millum Føroyar og Hetland. Handilin hjá T.F. Thomsen var útflytari av rúsdrekka Grøvin hjá Andrew Laureenson frá Burra Isle í Hetlandi í gamla kirkjugarði í Havn. Andrew doyði umborð á sluppini Danish Rose úr Lerwick tann 11. juni 1874. Hann gjørdist 30 ára gamal. Steinurin var settur av manning og eigara.