týsdagur 15. mai 2018síða 4

Mikudagur 16. mai 2018 · Nr. 55 4 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 HEILSA Hvussu loysa vit trupulleikan við sjúkuni endometriosu? - Endometriosa er ein sjúka, sum grípur djúpt inn í lívið hjá kvinnuni, sigur serfrøðingur á økinum, Axel Forman Vilmund Jacobsen   Herfyri varð skipað fyri tiltaki í Havn, har fokus varð sett á sjúkuna, endometriosa. Axel Forman, serfrøðingurin á økinum, segði, at endometriosa er týdningarmiklasta orsøkin til kron­iska pínu í undirlívinum og barn­loysi, sum kann raka upp til 10 prosent av kvinnum i burðar­dygg­ um aldri. Orsøkin til sjúkuna, segði ser­ frøð­ingurin vera, at slím­hinna frá lívmóðurini undir mána­sjúku kem­ ur út gjøgnum eggja­leið­ar­ar­nar og setir seg á búkhinnuna í und­ir­lív­ in­um. - Vevnaðurin bløðir, og bruni kem­ur, og hetta kann geva kvinn­ um trupulleikar bæði undir og mill­ um mánasjúkur og við kyns­lig­ari samlegu. Hann segði, at hetta eisini kann følast sum pína í tarmunum og bløðrubruni. - Lítið verður tosað um hesar trupul­leikar, og nógvar kvinnur hava eisini trupult við at tosa um hetta, segði serfrøðingurin. Høg sjúkufrávera Axel Forman vísti á, at endo­metr­ iosa hevur við sær stóra sjúku­ fráveru og pínan, sum kann stand­ ast undir kynsligari samlegu, eisini kann føra til, at pør fara hvør til sítt. Í flestu førum er ein kikara­ skurð­viðgerð neyðugt fyri at greina sjúku­støðuna. - Innan heilsuverkið hava vit ikki duga at víst sjúkuni nóg stóran ans, og tí hava mong eisini gingið við nógvari pínu í áravís uttan at fáa røttu viðgerðina. Serfrøðingurin segði, at p-boll­ar ikki gera nóg stóran mun, og ofta er neyðugt við einari kikara­skurð­ við­gerð. - Hetta er ein sjúka, sum grípur djúpt inn í lívið hjá kvinnuni, men Endometriosufelagið vil veita stuð­ ul og ráðgeving til tey, sum eru rakt. Axel Forman vísti á, at endo­ metr­iosa krevur serliga vitan, og við optimalari viðgerð kunnu sjúkl­ ing­ar fáa eitt gott lív. Summar sjúkur er ok Til tiltakið um endometriosu vóru kvinnur, ið hava sjúkuna, av­varð­ andi at kvinnunum við sjúkuni og annars heilsufaklig starvsfólk sum læknar, sjúkrarøktarfrøðingar og onnur viðkomandi.   Undir fyrilestrinum greiddi Axel Forman eisini frá, at summar sjúkur eru meira “okey” at hava enn aðrar. Samfelagið loyvir og viður­ kenn­ir summar sjúkum, men í øðr­um føri verður ein sjúka ikki góð­tikin sum ein verulig sjúka. Tí kunnu fólk eisini halda, at tað er skeivt við høgari sjúkrafráveru á ar­beiðsplássi ella skúla. Axel Forman setti frágreiðingina upp sum eina pyramidu, har tú ov­ ast í pyramiduni hevur eina sjúku sum krabbamein. Tað verður altíð góðtikið at hava krabbamein. Longri niðri í pyramiduni finn­ ast so eitt nú hjartasjúkur, og upp­ aftur longri niðri finnur tú mi­ grenu, ið eisini er ein nøkulunda góð­tikin orsøk til sjúkrafráveru. Niðast í pyramiduni liggur endo­ metriosa, fibromyalgi og at hava pínu í rygginum. Axel Forman heldur tað vera hug­vekjandi, at tú hevur loyvi til at vera sjúkur av summum sjúkum, men ikki av øðrum sjúkum. Serfrøðingurin heldur, at flestu kvinnur, ið leita sær hjálp hjá lækna í samband við pínu í undirlívinum, hava endometriosu. Arvaliga disponerað Endometriosa er ein arvaliga dispon­erað sjúka. Tað merkir, at um tú eitt nú hevur mammu, mostur ella systir við endometriosu, er vandin fýra ferðir størri fyri at gerast sjúk. Tá serfrøðingurin, Axel Forman, var liðugur at greiða frá, fingu fólk høvi til at spyrja spurningar. Afturvendandi spurningar, ið vórðu havdir á lofti, vóru eitt nú um, hvussu tú á skilabesta hátt kann veita sjúklingunum bestu kann­ing og viðgerð. Í núverandi støðu er tað ikki ein fastur liður t.d at gera eina MR-­skanning í Føroyum fyri at út­ greina, hvar endometriosan kann sita, soleiðis at skanningin kann geva eina ábending um, hvussu við­gerðin skal tilrættast fyri sjúkl­ ing­in. Ein av umrøddu møguleikum á fundinum var, at skipanin kanska kundi samlað fleiri sjúklingar - og síðan at fingið ein serfrøðing innan endometriosu upp til Føroyar. Tá kundi sjúklingarnir verið skurðviðgjørdir upp á lutfalsliga stutta tíð, meðan viðkomandi ser­ frøð­ingur var í Føroyum. Talan kundi eitt nú verið um einar 10 sjúklingar í senn, í stað­in fyri at fólk verða send til Dan­mark­ ar til slíka skurðviðgerð. Á hendan hátt høvdu sjúk­ling­ arnir fingið eina skjótari við­gerð, og serfrøðingurin kundi tá lært aðrar skurðlæknar á Lands­sjúkra­hús­in­ um at útgreina og fremja skurð­við­ gerðina. Ein bíligari loysn Tá títtleikin av kvinnum við endo­ metriosu er so høgur í Føroyum, er neyðugt at taka atlit til ein slíkan møguleika, tí hetta er ein bíligari loysn, sum fleiri kundi fingið ágóð­ an av. - Løgtingskvinnan, Katrin Kalls­ berg, sum eisini er lækni og Axel For­man, serfrøðingur, fara at kanna møguleikan fyri at fáa eina slíka skipan at virka í Føroyum, siga tey, sum stóðu aftan fyri endo­ metri­osu-tiltakið í Havn herfyri. - Lítið verður tosað um trupulleikarnar við endometriosu, og nógvar kvinnur hava eisini trupult við at tosa um hetta, segði serfrøðingurin, Axel Forman, sum her heldur fyrilestur í Smæruni