týsdagur 3. juli 2018síða 10

Mikudagur 4. juli 2018 · Nr. 75 10 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Tað kann vera orsøkin til tína tyngjandi høvuðpínu Kenslan av máttloysi hongur neyvt saman við, hvussu vit tulka ymiskar støður. Gransking hevur áður sett sjóneyku á, hvussu okkara tankamynstur kann vera viðvirkandi orsøk til høvuðpínu. Men, tað kunnu eisini vera aðrar orsøkir Vilmund Jacobsen Longu teir gomlu grikkarnir og róm­ararnir høvdu gáað eftir, hvussu kensluborin strongd kann føra til høvuðpínu. Gransking bendir eisini á, at ávís­ir tankar kunnu geva meira høvuð­pínu enn aðrir. Høvuðpína kann vera tekin um bæði lívfrøðiliga, fysiologiska og sálar­liga ójavnvág, men tankar, sum føra til eina kenslu av máttloysi, eru ofta teir heilt stóru syndararnir, tá ræð­ur um høvuðpínu. Ymisk tankamynstur Sálarfrøðingurin, Martin Seligman á Universitetinum í Pennsylvania, hevur arbeitt við, hvat keðiligir tank­ar og umstøður annars kunnu føra til við atliti til høvuðpínu. Martin Seligman fann út av, at kenslan av máttloysi hongur neyvt saman við, hvussu vit tulka ymiskar støður. Ella rættari: Hvørj­ ar brillur, vit hava á nøsini, tá vit hyggja at tí, sum hendir í okkara lívi. Gransking hevur áður sett sjón­ eyku á, hvussu júst hesi tanka­ mynst­ur kunnu vera ein viðvirk­ andi orsøk til høvuðpínu. Tað vísir seg, at tað serliga eru trý sløg av tonkum, sum kunnu geva trupulleikar við pínu í ovastu hædd: • Vanin at tulka støður sum óbroyti­ligar • Vanin at generalisera • Vanin við at ”persónalisera” Bert fyri eina tíð Vit menniskju hava viðhvørt lyndi til at síggja keðiligar støður sum ”óbroytiligar”, hóast okkara logikk­ ur sigur, at støðan bert er galdandi fyri eina tíð. Vit kunnu hugsa, at ”mín høvuð­ pína heldur ongantíð uppat…” í stað­in fyri at hugsa, at “eg havi bara høvuð­pínu beint nú…” Generalisering snýr seg um hug­burðin at síggja ”negativ ting í einari støðu” sum um, at hetta er galdandi fyri allar aðrar støður eis­ ini. Eitt nú, at “eg eri sjúkligur av nátt­úru…” í staðin fyri bara at siga, at ”eg havi høvuðpínu…” Sjálvandi er tað týdningarmikið at taka ábyrgd av egnum mistøkum, men viðhvørt fýlast vit at okkum sjálvum fyri ting, vit ikki hava ábyrgd av - ella bara hava ein part av ábyrgdini av. Hetta er tað, vit rópa ”personalisering”. Vit kunnu finna upp á at siga, at “eg havi skyldina av, at vit eru aft­ur út á okkara deild, tí eg fór heim við høvuðpínu…” í staðin fyri at hugsa, at “eg fekk høvuðpínu og fór heim… vit tóku ov seint hond um uppgávuna…” At bróta vanar Avleiðingin av negativum tanka­ mynstri kann verða, at tankarnir fáa teg at føla teg máttleysan, og kensl­an av hesum ger, at tú sum menn­iskja verður kedd, óð ella ótta­full. Hetta eru júst slíkar kenslur, sum fáa vøddarnar í kroppinum at spenna seg, og hetta kann eisini elva til høvuðpínu. Haraftrat kemur, at vit ikki duga serliga væl at taka hond um trupulleikan við eitt nú at strekkja út ella veita okkum sjálvum linna, tá vit frammanundan eru í einum tankamynstri, sum sigur okkum, at ”tað er einki sum hjálpir…” Onnur viðurskifti Tað er annars kent, at fleiri viður­ skifti í okkara umhvørvi kunnu elva til høvuðpínu, og tað eru eisini fólk, sum uppliva, at tey eru sárbar mótvegis eitt nú skifti í lufttrýsti og veðurlagi - skiftinum frá lágtrýsti til hátrýst, árstíðarskifti við kulda, hita, nógvari sól ella illveðri. Í aðrar mátar kann ov lítil væta og óregluligar máltíðir eisini elva til høvuðpínu fyri mong, og onk­ur upplivir, at ávísar mat-ella drykkju­ vør­ur kunnu viðvirka sama veg. Serliga fólk, sum líða av migr­ enu, kunnu uppliva, at eitt nú kaffi, sjoku­láta, te, ostur, eftirgjørt suk­ur, alko­hol eins og onkrar mat­vør­ur við nitrit, sum eitt nú finst í pyls­ um, kann hava somu ávirkan. Sama kann vera við stórum nøgd­um av eitt nú cola, sodavatni, kaffi og the. Eisini heilivágur Men, heilivágur kann eisini elva til høvuðpínu, eitt nú hjarta­heili­vág­ urin nitroglycerin og potens-heili­ vágurin, Viagra. Haraftrat eiga fólk at hava í huga, at ov nógvur heili­ vág­ur móti høvuðpínu eisini kann elva til enn meira høvuðpínu. Men, sum vit nevndu í byrjanini, at livir tú í strongd yvir longri tíð, hevur eina trupla arbeiðstilveru, ella tú livir ein trupla persónliga til­ veru - ja, so ert tú rættiliga í vanda­ bólk­inum. Kelda: www.helse.dk/ netdoktor.dk Nógvar orsøkir kunnu vera til, at tú hevur høvuðpínu, og avleiðingar av negativum tankamynstri kann verða ein HEILSA