týsdagur 16. november 2004síða 2

2 Nr. 219 - 16. november 2004 Nr. 219 - 16. november 2004 3 UTTAN ÚR HEIMI Iran slakaði Eftir trýsti úr Bretlandi, Fraklandi og Týsklandi hava myndugleikarnir í Iran játað at gevast við at ríka uran. Iran skrivaði í síðstu viku undir ein sátmála við tey trý londini, og sunnukvøldið segði iranski samráðingarleið- arin, Hassan Rohani, at landið er gingið við til at steðga øllum sínum kjarnorkuætlanum. ST hevur hótt Iran við hand- ilstiltøkum, men sam- bært Rohani lýkur sátt- málin við tey evropeisku londini allar tær treytir, sum ST hevur sett. Sunnukvøldið kunn- gjørdi altjóða kjarn- orkustovnurin IAEA, at hann hevði fingið at vita frá iransku stjórnini, at hon hevur steðgað øllum sínum kjarnorkuætlan- um. USA hevur leingi lagt Iran undir at royna at út- vega sær kjarnorkuvápn. Hesum hevur stjórnin í Teheran víst aftur og hevur víst á, at landinum tørvar kjarnorkuna fyri at nøkta tann skjótt veksandi orkutørvin. Færri fátækir danir Fyrr var fátækradømi rættiliga vanligt ímillum eldri fólk í Danmark, men soleiðis er ikki longur. Orsøkirnar til broyt- ingina eru fleiri. Nógvir av teimum núverandi pensjonistunum í Dan- mark hava verið virknir á arbeiðsmarknaðinum og hava tí eina pensjóns- uppsparing at dúva uppá. Fyrr vóru tað ser- liga kvinnurnar, sum vóru illa fyri fíggjarliga, tá tær gjørdust eldri, men soleiðis er ikki longur, tí eisini tær hava nú uppsparing frá ar- beiðstíðini. Kortini vísir tað seg, at tað eru framvegis fólk í Danmark, sum hava ilt við at fáa endarnar at røkka saman. Ber- lingske Tidende skrivar, at hesin bólkurin um- fatar serliga einligar mammur við fleiri børn- um og fólk, sum liva av kontanthjálp frá tí al- menna. Ein uggi hjá dønum er, at har er fá- tækradømið minkað, samstundis sum tað er vaksið í fleiri øðrum londum. Tutankamon skal kannast Egyptisku myndugleik- arnir hava gjørt av at kanna, hví tann søguligi kongurin Tutankamon doyði bara seytjan ára gamal. Tutankamon var kong- ur í Egyptalandi fyri umleið 3.300 árum síð- ani. Hann var bara átta ára gamal, tá hann tók við, men níggju ár seinni doyði hann. Í 1922 var gravkamar hansara funnið uttan fyri býin Luxor har suðuri í Egyptalandi, og síðani hava fornfrøðingar og søgufrøðingar gitt, hví hann doyði so ungur. Í 1968 vórðu rønt- genmyndir tiknar av Tutankamon, og tær bendu á, at hann doyði í bardaga ella av einum slagi í høvdið. Men sam- bært egyptisku forn- frøðingunum vóru tær kanningarnar ikki nóg álítandi. Harafturat eru kanningartólini ment nógv hesi árini, og tí er ætlanin at kanna líkið eina ferð afturat. Ongar hít- reklamur Hóast eyðkvæmistil- burðirnir eru øktir nógv í Singapore tey seinastu árini, vilja myndugleik- arnir ikki eggja fólki til at brúka hít. Balaji Sadasvian, heilsumálaráðharri, sig- ur við sjónvarpið Channel NewsAsia, at myndugleikarnir ásanna gagnið av at nýta hít, men at teir vilja ikki eggja fólki til at brúka hít kortini, tí ein tílík áheitan hevði fallið einum parti av fólkinum fyri bróstið, sigur hann. Tí verða ongar reklamur fyri hítum at síggja í Singapore, sigur ráð- harrin. Umleið tríggjar milli- ónir fólk búgva í Singa- pore. ST sigur, at umleið 4.000 fólk har eru HIV- smittað, men at talið kann koma upp í 15.000 innan 2010, verða eingi munagóð fyribyrgingar- tiltøk sett í verk. Fyri fyrstu ferð í meiri enn 30 ár hevur her- valdið í Kili viðgingið illgerðirnar ímóti polit- isku andstøðingunum tey árini, hernaðar- stýrið sat við valdið KILI Árni Joensen fartekst@mail.dk Líka síðani tað blóðuga hernaðarkvettið tann 11. september í 1973 hevur hervaldið í Kili avsannað, at politiskir andstøðingar vórðu píndir og myrdir tey seytjan árini, herurin hevði valdið í landinum. Men nú ein almenn frágreiðing hevur avdúkað framferðina hjá hernaðarstýrinum, við- gongur herleiðslan illgerð- irnar. Í frágreiðingini stendur, at minst 35.000 fólk vórðu sett í fongsul og illa pínd. Meiri enn 3.000 vórðu myrd. Summi teirra vórðu slept úr tyrlum niður yvir Kyrrahavið ella jøklarnar í Andesfjøllunum. Nøkur teirra vórðu tveitt livandi úr tyrlunum. Núverandi verjuovastin í Kili, generalurin Juan Emilio Cheyre, bað um vikuskiftið kilska fólkið um umbering. – Øll hesi árini hevur her- valdið avsannað illgerðir- nar. Vit hava umborið okk- um við, at tað kalda kríggið herjaði tá, og at tað var neyðugt at berjast ímóti teimum vinstravendu. Men hetta er eingin umbering fyri at pína og myrða fólk. Tí biði eg øll tey, sum gjørdust offur fyri hesari framferðini, um umbering, segði generalurin við blað- ið La Tercera. Ricardo Lagos, forseti, er sera fegin um, at hervaldið hevur viðgingið síni mis- tøk. – Hetta er eitt søguligt skjal, tí hetta er fyrstu ferð, at hervaldið viðgongur, at mannarættindini vórðu brotin, meðan hernaðar- stýrið hjá Pinochet ráddi. Hetta er ein fagnaðardagur fyri tað kilska demokratiið, sigur tann sosialistiski for- setin. Sambært frágreiðingini um framferðina hjá hern- aðarstýrinum vóru tað ser- liga herurin og herflotin, sum gjørdu seg inn á andstøðingarnar, og hildið verður, at umleið 70.000 hermenn og onnur tóku lut í tiltøkunum. Teir flestu andstøðingarnir vóru stu- dentar, fakfelagsleiðarar, vinstrasinnaðir politikarar og mentafólk. Gamli hernaðarleiðarin, Augusto Pinochet, er hig- artil sloppin undan rættar- sókn, tí læknar hansara halda ikki, at hann er nóg byrgur til at koma fyri rættin. Ákæruvaldið hevur kravt hann kannaðan av nýggjum, og nú verður bíðað eftir, hvat tær kann- ingarnar hava víst, skrivar Reuter úr Santiago. Hjálparfelagsskapir sleppa ikki inn í Falluja við neyðhjálp, tí viðurskiftini eru ikki nóg trygg enn IRAK Árni Joensen fartekst@mail.dk Sunudagin søgdu ameri- kanararnir, at teir høvdu tikið irakska býin Falluja, men í gjár vóru aftur bar- dagar summastaðni í bý- num. Teir seinastu dagarnar hava fleiri tíðindastovur borið tíðindi um, at nógv fólk í Falluja hava hvørki fingið vátt ella turt í fleiri dagar. Nógv fólk hava eis- ini fingið skaða av bumb- um og granatum, og fleiri eru deyð. Ein tíðindamaður hjá Reuter greiddi í gjár frá, at nógv lík liggja í gøtunum í býnum. Í gjár komu sjey lastbilar hjá muslimska hjálparfe- lagsskapinum Reyða Hálv- mána til Falluja við neyð- hjálp, men amerikonsku hermenninir steðgaðu teim- um og góvu teimum boð um at bíða uttan fyri býin. Amerikanska herleiðslan sigur, at minst 1.200 upp- reistrarmenn eru deyðir í bardøgunum um Falluja. 38 amerikanskir hermenn eu deyðir, og næstan 300 eru særdir. Túsundtals fólk í Falluja fáa hvørki vátt ella turt Herurin í Kili viðgongur píning og morð Augusto Pinochet. Hernaðar- stýri hansara myrdi umleið 3.000 andstøðingar, og meiei enn 35.000 vórðu pínd Hesin tvey ára gamli drongurin misti annað beinið í einum granatálopi í Falluuja. Men hann var heppin at sleppa á sjúkrahús Mynd: Reuters Borgarstjórarnir í Klaksvík og í Mikla- dali heita á lands- stýrið um at brúka nýggju ferjuleguna í Kalsoynni meira, so at verulig nytta fæst burtur úr millióna- íløguni FERÐASAMBAND Eyðun Klakstein Borgarstjórarnir í Klaksvík og Mikladals kommunu heita í einum opnum brævi til Jógvan við Keldu, lands- stýrismann, á myndugleik- arnar um at betra um ferðasambandið millum Kalsoynna og Klaksvík. Teir halda, at tað nyttar lítið at gera eina nýggja ferjulegu fyri eina stóra millióna upphædd, men so ikki brúka hesa ferjuleguna meira, enn ætlanin er. – Serstakliga er tað sam- bandið til og frá Kalsoynni um kvøldið, sum als ikki er til staðar, skriva Steinbjørn O. Jacobsen og Markus í Norðnástovu í brævinum til landsstýrismannin í inn- lendismálum, sum millum annað umsitir samferðslu- og útoyggjamál. Mangla samband tíðliga og seint Strandferðslan hevur gjørt eitt uppskot um nýggja ferðaætlan, tá ið nýggja ferjulegan á Syðradali verður tikin í nýtslu um ársskiftið, og sambært hes- um uppskoti, sum er sent til hoyringar, verður eingin túrur sigldur eftir nátturða- tíð. – Hetta ger, at fólkið á Kalsoynni – hóast spildur- nýggja ferjulegu, sum hevur kostað landskassan- um eina milliónaupphædd – framvegis verða avskorin frá at luttaka í frítíðar-virk- semi, ítrótt og sosialum til- tøkum ella kvøldskúla- undirvísin í Klaksvík ella aðrastaðni á meginlandin- um, siga borgarstjórarnir í brævinum til landsstýrið. Teir finnast eisini at, at siglingin ikki byrjar nóg tíðliga á morgni, so at eitt nú miðnámsskúlanæmingar á Kambsdali kunnu búgva í Kalsoynni. Kostar eina millión um árið Borgarstjórarnir í Klaksvík og Mikladali hava havt fund við umboð fyri Strandferðsluna fyri at fáa meira sigling millum Klaksvík og Kalsoynna, men nú uppskotið um nýggja ferðaætlan er gjørd, eru ongir kvøldtúrar. – Tí mugu vit tíverri staðfesta, at nyttan av hesi milliónaíløgu verður skerd munandi, tí landið ikki setir tann neyðuga peningin av á rakstrarsíðuni, so sigling um kvøldið eisini verður gjørlig, siga teir báðir borgarstjórarnir. Sambært teimum fer ein víðkan av ferðaætlanini at kosta Strandferðsluni eina millión krónur um árið, og verðandi játtan til Strand- ferðsluna røkkur ikki til. Biða um hjálp Steinbjørn O. Jacobsen og Markus í Norðnástovu heita í brævinum á Jógvan við Keldu, landsstýris- mann, um at taka neyðugu stigini til at útvega Kals- oyarleiðini pengar, so veru- lig nytta fæst burtur úr nýggju ferjuleguni. – Við bilferjusambandi hevur Kalsoyggin fingið ein søguligan møguleika at menna seg sum ein lands- lutur. Nú restar bert ein avmarkað rakstrarjáttan, og hana vóna Klaksvíkar og Mikaldals kommunur, at landsstýrismaðurin fer at gera sítt ítarsta til at at veita teimum, siga borgarstjór- arnir í brævinum. Lágt arbeiðs- loysi Arbeiðsloysið í Før- oyum er ikki serliga stórt í mun til hini norðanlondini. Í veruleikanum hava vit í Føroyum næst- lægsta arbeiðsloysi í norðurlondum. Í sep- tember var arbeiðs- loysið í Føroyum 3,5 %, og bert í Íslandi var tað lægri, nevn- liga 2,6 %. Hægsta arbeiðs- loysið í Norðan-lond- um er í Finlandi, har tað er 8,4%. Í Dan- mark er arbeiðsloysið í løtuni um 4,5%. -tn Kalsoyingar stríðast fyri at fáa kvøldtúr Kalsoyingar gleða seg til, at nýggja ferjulegan á Syðradali verður tikin í nýtslu, men teir vilja hava túrar fyrri og seinni á degnum Lesið meira á síðu 5 C M Y K 3 2