hósdagur 13. september 2018síða 36

FRÍGGJADAGUR 14. SEPTEMBER 2018 SOSIALURIN 106 8 Gransking er ein góð íløga fyri samfelagið Føroyska samfelagið eigur at brúka meira pengar til gransking. Tað heldur Pál Weihe, ið er ein av royndastu granskarunum í Føroyum. Hann er sannførdur um, at granskingin er avgerandi fyri, at vit menna okkum sum tjóð. EFTIR DAGMAR JOENSEN-NÆS P ál Weihe fekk lykilin til Landslæknahúsini í Sig­ mundargøtu fyri 34 ár­um síðani, tá hann fór und­ir sínar kyksilvurkanningar. Síð­ani eru fleiri túsund børn og vaks­ in kannaði av læknum og sálar­ frøð­ingum í húsunum, og stór­ ar mongdir av upplýsingum um heilsuna hjá føroyingum eru savn­ að­ar og greinaðar. Fleiri granskarar eru so við og við lagstir afturat. Í løtuni arbeiða umleið 14 granskarar í húsunum við ymiskum verkætlanum innan heilsugransking. - Ein rættiliga stórur partur av Føroya fólki hava verið her í hús­inum ígjøgnum árini og latið okk­um upplýsingar og tilfar um heils­una. Í løtuni eru tað mest tey 80-85 ára gomlu, sum vit síggja. Tey vórðu eisini kannaði her fyri 10 árum síðani, og nú vilja vit vita, hvørjir tættir eru avgerandi fyri heilsuna, tá fólk eldast. - Tey eldru møta væl upp, og tað hava øll onnur, sum vit hava heitt á, eisini gjørt. Vit hava ongantíð havt trupulleikar við at fáa fólk at vera við í okkara kanningum. Vit hoyra ofta frá fólki, at tey fegin vilja geva sítt íkast til at fáa meira vitan um sambandið millum umhvørvi og heilsu, sigur Pál Weihe. Granskarar á Deildini fyri Ar­ beiðs- og almannaheilsu hava gjøgn­um árini kannað nógvar ymisk­ar bólkar í samfelagnum. Strongd hjá trolaramonnum, rús­ evnis­vanar hjá 9. floksnæmingum og sáðgóðska hjá ungum monn­um eru nakrar av teimum nógvu verk­ ætl­anunum, sum gransk­ararnir hava fingist við. Í løtuni verður ein stór kanning av sálarliga arbeiðsumhvørvinum fyrireikað, har ætlanin er at fáa upp­lýsingar frá øllum teimum 26.000 føroyingunum, sum eru í ar­beiði. Samstarvsfelagar hjá Pál Weihe í øðrum londum eru ovfarnir av, at so nógvir føroyingar vilja vera við í kanningunum. - Luttøkan er munandi hægri enn aðrastaðni, eisini tá tað snýr seg um sera viðkvæmar kanningar, sum granskarar aðrastaðni hava havt trupult við at fáa fólk at vera við í. - Tað stóð ikki á hjá okkum at fáa ungar menn at koma inn og geva okkum sáð. Og vit fingu eis­ ini sáð frá pápum teirra, sum vit kundu samanbera við. Bert í einum føri eydnaðist ikki at fáa tilfar til eina gransk­ing­ar­ verk­ætlan. . - Tá vit vildu kanna tarm­bakt­ eri­ur og bóðu fólk um at senda okk­ KYKSILVURKANNINGAR OG GRINDATILMÆLI Í 1976 ávaraði heimsheilsustovnurin WHO um, at nógv kviksilvur var í havinum kring allan heim, ið stavaði frá verksmiðjum í stóru ídnaðarlondunum. í 1977 mæltu heilsumyndugleikarnir í Føroyum fólki frá at eta grind og spik til døgurða meira enn eina ferð um vikuna. Grindahvalurin livir høgt uppi í føðiketuni og hevur tí nógv kviksilvur í sær. Í 1984 setti Pál Weihe, serlækni í arbeiðsmedisini, undir at kanna, um føroysk børn høvdu fingið skaða av, at mammurnar høvdu etið grind. Hann staðfesti, at føroyskir nýføðingar høvdu millum 10 og 20 ferðir so nógv kyksilvur í blóðinum sum nýføðingar aðrastaðni. Kyksilvurnøgdin hevði neyvt samband við, hvussu nógva grind mammurnar høvdu etið. Kanningar av børnunum vístu, at samband var millum nøgdina av kyksilvurið og menningina á fleiri økjum. Í 1997 mæltu heilsumyndugleikarnir barnakonum frá at eta tvøst og spik. Í 2000 vísti ein kanning, at barnakonur bert ótu ein tíggjundapart av tí nøgd av grind, ið tær høvdu etið 18 ár frammanundan. Kyksilvurið í blóðinum hjá nýføðingum var minkað niður í helvt. Í 2008 mælti Pál Weihe saman við Landslæknanum føroyingum til heilt at gevast at eta tvøst og spik. Í 2009 var nøgdin av kyksilvuri hjá nýføðingum á leið tað sama sum í londum, har fólk ikki eta dálkaðan mat úr havinum. Pál Weihe hevur granskað í 34 ár: Pál Weihe er ein royndastu granskarunum í Føroyum. Hann fór undir at granska árin av kyksilvurdálking í móðurlívi í 1984. NAVN: Pál Weihe ALDUR: 68 ár ÚTBÚGVING: Serlækni í arbeiðsmedisini STARV: Yvirlækni og granskari