týsdagur 13. november 2018síða 17

17 Mikudagur 22. oktober 2014 · Nr. 120 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Mikudagur 14. november 2018 · Nr. 132 HEILSA Alternativar viðgerðir móti kroniskari pínu Trupulleikin við lang­tíðarbrúki av pínulinnandi heili­ vági er, at nýtslan kann enda við, at fólk gerast bundin. Í slíkum føri kann tað vera vert at kanna eftir, um onkrir vandaleysari hættir møguliga eru, sum kunnu minka um nýtsluna av traditionellum heili­ vági – og samstundis linna um pínuna Vilmund Jacobsen Tað kemur neyvan óvart á nakr­an, at kronisk pína minkar mun­andi um lívsgóðskuna hjá okkum menniskjum. Pína mink­ ­ar eisini um virkis­før­leik­an, arbeiðsførleikan og sosiala virkis­hugin. Pínulinnan stuðlar undir lekj­andi mekanismurnar, men áhald­andi pínulinnan kann elva til trupul hjáárin sum gera, at tað kann vera vert at royna ymiska alternativa við­ gerð. Sambært Heilsustýrinum í Danmark er kronisk pína størsta einstaka orsøkin til sjúku­fráveru, og her er talan ser­liga um pínu í nakka, ryggi, lendum og pínu, sum stavar frá slitgikt ymsastaðni í kropp­ in­um. Kronisk pína Talan er um kroniska pínu, tá pínan hevur vart í umleið eitt hálvt ár ella pínu, sum er íkomin orsakað av skaða, har pínan heldur fram longri enn væntaðu grøðingartíðina. Tað er trupult at máta pínu, eins og upplivingin við pínu er ógvuliga individuell. Fólk, sum eru von við pínu, tykjast at hava ein hægri pínu­ mark. Tey, sum hava góðtikið sína kronisku pínu og hava lært at liva við henni, kunnu upp­liva, at pínan minkar við tíðini. Fólk, sum stúra fyri pínu, tykjast at merkja pínuna meira enn tey, sum stúra minni. Tí er tað ikki bara eitt fysiologiskt, men eisini eitt psykologiskt sjón­arhorn í pínuviðgerð. Vanliga verður heilivágur sum paracetamol og ibuprofen brúkt fyri at lætta um pínu. Men, er pínan ógvusligari, verð­ur ofta morfin og morfin­ líknandi heilivágur í ymiskari styrki – og ymiskar saman­set­ ing – brúktur sum pínulinnan. Trupulleikin við langtíðar­ brúki av heilivági og nógvu hjá­árinunum er, at nýtslan kann enda við, at fólk gerast bund­in at heilivági. Í slíkum føri kann tað vera vert at kanna eftir, um onkrir vandaleysari hættir møguliga eru, sum kunnu minka um nýtsl­una av traditionellum heili­vági – og samstundis linna um pínuna. Fólk skulu tó vita, at nakrir alternativir terapihættir mót kroniskari pínu hava tað til felags, at teir skulu brúkast hvønn dag í eina tíð, áðrenn teir virka móti pínuni. Fólk eiga eisini at hava í huga, at virknaðurin við alt­ erna­tivari viðgerð ikki neyð­ tur­viliga megnar at ”matcha” sterk­an heilivág. Svøvnur og pína Góður náttarsvøvnur er týdn­ ing­armikil, tá vantandi svøvn­ ur minkar um okkara pínu­ mark. Ein kanning hevur víst, at 53 prosent av sjúklingunum við kroniskari lendapínu líða av svøvnloysi móti bert trim­ um prosentum millum tey, sum onga pínu hava. Vantandi svøvnur kann erta fram ringa høvuðpínu og migr­ enu. Ein kanning við 1868 til­ burð­um av høvuðverki vísti greitt, at svøvnur verjir mun­ andi móti herðindum við høv­ uð­pínu í staðin fyri at erta tey fram, og kanningin vísti eisini, at heili 29 prosent av tilburðum við ringum høvuðverki høvdu sína orsøk í svøvnloysi. Maturin, sum vit eta, kann eisini hava sína ávirkan á okk­ ara pínumark – antin við at fremja ella tálma bruna í lik­ am­inum. Eitt amerikanskt vísindaligt føðslurit hevur skrivað, at mat­vørur við høgum innihaldi av sukuri veksa um brunan í likaminum – við pínu, hita, roða, verki og møguliga niður­ sett­um virkisførleika. Fólk við kroniskari pínu fáa tí serligt gagn av kosti, sum tálm­ar bruna. Alternativ viðgerð Men, hvat er so at siga um alternativa fysiska pínu­við­gerð? Viðgerðarhættir sum aku­ punkt­ur, mýking, sonuterapi og TNS (Transcutan Nerve­ Stimulation), hava hjálpt nógv­um við kroniskari pínu, og TNS-tól til heimabrúk kunnu keypast í fleiri handl­ um. Um tú líður av kroniskari rygg-og vøddapínu, eigur tú at fáa kannað, um trot er á D-vitaminum, tá slík pína í nøkrum førum hevur sína or­ søk í vantandi D-vitaminum. Viðgerð við heilivági, sum minkar um kolesterol, kann elva til vøddapínu sum hjáárin, tí eginframleiðslan í likam­in­ um av tí, sum rópt verður coen­zym Q10, minkar við hesi við­gerð. Men, eitt tilskot við Q10 á 100 mg., kanska 200 mg., eig­ur at kunna hjálpa upp á hetta. Leggjast kann aftrat, at Q10 skal takast við eina máltíð. Ymiskt pínulinnandi Vísindaligar kanningar siga, at omega-3-feittsýrur av slagnum EFA, sum eru í fiskaolju, virka væl móti bruna og pínu, og at hjáárinini her eru nógv færri. DL-fenylalanin, sum er sam­ an­bindandi aminosýra, verður mett at virka væl móti einari røð av pínu, sum stavar frá eitt nú gikt, migrenu, vødda­kramp­ um, nervapínu og pínu eftir skurð­viðgerð. Virknaðurin er, at DL-fenyl­ alan­in steingir fyri einum en­ symi ella kveiki í nerva­skip­an­ ini, sum annars veksur um pínu­fráboðanir í likaminum. DL-fenylalanin verður tikið í tóman maga við vatni, og hetta kann eisini takast sam­ stund­is, sum annar pínulinn­ andi heilivágur verður tikin. Ymiskar plantur Ein røð av plantum hava eisini pínulinnandi evni, og í tilgjørd­ um formi kann nøgdin av hes­ um evnum verða nóg stór til at vera pínulinnandi. Kili, sum er eitt slag av pip­ ari, hevur í sær evni, sum verð­ ur rópt capsaisin, og hetta evnið fremur framleiðsluna í lik­am­inum av pínulinnandi endor­finum. Tað er tó ikki so effektivt at eta kili, tí eftir bert hálvum øðr­um tíma kann hetta slag av pip­ari ikki longur sporast í blóð­inum. Capsaisin er tískil meira effektivt, tá evnið verð­ ur smurt á húðina, har tað hjá summ­um hevur góðan virknað. Kryddurtin gurkumaia hev­ ur í sær evnið curcumin, sum virkar móti bruna, serliga um gurkumaia verður tikið saman við bromalein. Ein kanning hevur víst, at gurkumaia-úrdráttur tykist vera eins effektivur sum ibu­ prof­en til viðgerð av giktapínu í eitt nú knøum, men eisini aðra­staðni í kroppinum. Við tað, at gurkumaia er tálm­andi mótvegis bruna, hev­ ur urtin ein góðan virknað sum pínulinnan fyri ymiska lik­ams­pínu. Kelda: www.helse.dk