týsdagur 15. januar 2019síða 40

Mikudagur 16. januar 2019 · Nr. 6 40 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 HEILSA Á nøkrum økjum kann tað vera positivt, at tú sum menniskja megnar at skumpa órógv í bak­ grund­ina og ikki tekur sorgir sum forskot – soleiðis, sum nakrir menn hugsandi gera. - Men, tá ræður um sjúku, er hetta sjáldan ein skila­góð leið at ganga. At skumpa trupulleikar frá sær, er ein háttur at megna trupulleikarnar. Men, trupulleikarnir hjá monn­um eru ofta, at teir enn ikki koma har til, at teir bíleggja sær tíð hjá læknanum. Tað er ofta konan, sum noyðist at gera tað fyri teir, sigur Svend Aage Madsen. Hann leggur aftrat, at tá tað so ræður um al­menn­ar snarkanningar fyri eitt nú tarmkrabba, har fólk sjálvi skulu sen­da inn skarnroynd, er heilt galið hjá monnum. - Tað verður skjótt alt ov trupult hjá teimum, og tí eru tað eisini nógv færri menn enn kvinnur, sum fáa hetta í lag. Sálarfrøðingurin held­ur, at tað kundi verið freist­andi at givið monn­um ein ordi­ligan ”vals” og bið­ið teir tikið seg sam­an, tí hvussu trupult kann tað vera at fara inn á netið og bíleggja sær tíð hjá lækna? Og hví ikki koma av­stað so skjótt sum gjør­ligt, tá øll vita, at útlitini fyri lekidómi altíð eru betur, tá tú ikki bíðar ov leingi? - Men, tað er neyvan gongda leiðin at ”píska” menninar avstað. Í stað­in eigur heilsuverkið at fyrireika seg betur til at møta monnum, har teir eru. Vit skulu jú heysta tær fruktir fyrst, sum hanga niðast á trænum, og sjálvandi skulu vit hava menninar at broyta seg. Men, tað fer at taka langa tíð, og í meðan kunnu vit tað sama royna at skilja menn­ inar og møta teim­um, har teir eru, sigur sálar­frøðingurin og gransk­arin, Svend Aage Madsen. Vilmund Jacobsen - Tá menn gerast sjúkir, bera teir seg øðrvísi at enn kvinnur. Men, í sjúkra­húsverkinum er tey ikki nóg røsk til at loysa trupulleikan við monn­un­um, sigur sálar­ frøð­ingurin og gransk­ arin, Svend Aage Madsen, sum er granskingarleiðari á Ríkissjúkrahúsinum. Hann vísir á, at hetta er eisini ein av orsøkunum til, at menn eru yvirumboðaðir í keði­ ligu sjúku-og deyðs­hag­ tøl­unum. Kynini eru ymisk Tá ein kvinna merkir eitt hvørt í kroppinum, sum ikki er heilt, sum tað plag­ ar, gongur ikki long tíð, til hon bíleggur sær eina kanning hjá lækna. Tá maður hinvegin merkir eitt hvørt óvanligt í sín­ um kroppi, skumpar hann tað til viks og hugs­ ar, at hetta fer helst at ganga yvir av sær sjálv­ um – um bara hann ikki hugsar um tað. Tá kvinna verður rakt av álvarsamari sjúku, fer hon ógvuliga skjótt inn í leiklutin sum sjúklingur og fylgir sínari viðgerð frá fyrsta degi. Tá maður hevur fingið álvarsama stað­festing av sjúku, hevur hann trupult við at finna sína rók í heilsu­ skipanini. Maðurin tekur ikki altíð sín heilivág, fær ikki í lag at bíleggja sær tíð til fram­haldssamrøður við lækna, og skal hann til endur­venjingar, passar hann ikki venjingarnar serliga væl. Menn vita minni - Menn og kvinnur bera seg stutt sagt ikki eins at, tá sjúka rakar, hvørki framman­undan ella undir sjúkuleguni, sigur Svend Aage Madsen, sum í nógv ár hevur granskað í, hvussu sjúkir menn bera seg at. Hann sigur, at um vit taka tað úr øðrum enda­ num, so vita menn í fyrsta lagi minni enn kvinn­ur um, hvørjum sjúku­eyð­ kennum teir skulu geva gætur. - At teir tapa seg í vekt, gerast skjótt pøstir – ella, at okkurt sær øðrvísi út á likaminum, enn tað hevur gjørt – er ikki neyð­tur­ vil­iga nakað, sum menn geva stórvegis gætur. Sálarfrøðingurin legg­ ur aftrat, at tá menn so finna út av, at okkurt veru­liga er galið, draga teir tað longri út enn kvinn­ur at søkja sær lækna. Hjá læknanum upp­liva nógvir menn eisini, at samrøðan ikki er nøkt­andi. Størri deyðstíttleiki Tað er ikki bert vitan­in um sjúku og sjúku­eyð­ kenni, sum monnunum vant­ar. Teimum vanta ofta eisini orð, tá teir møta heilsustarvsfólki. Teir vita ikki, hvussu teir skulu siga tingini, og teir vita heldur ikki, hvat teir skulu leggja dent á, tá teir verða spurdir um heilsu og sjúku. Hava menn fyrst havt eina keðiliga lækna­við­ talu, verður tað enn verri hjá teimum at koma eina aðru ferð. Alt hetta er ein orsøkin til, at menn finna seg sjálvar yvirumboðaðar í keði­ligastu hagtølunum við­víkjandi sjúku og deyða. - Í tí heilt stóru mynd­ ini er deyðiligheitin mill­ um menn alt ov høg. 28 pro­sent fleiri menn enn kvinnur doyggja av krabba­sjúkum, sum kvinn­ur eisini fáa. Tað gong­ur eisini monnum verri enn kvinnum, tá ræð­ur um diabetes og hjarta­sjúkur. Svend Aage Madsen vísir á, at tað eru nógvar kann­ingar, sum vísa tað sama. - Eitt tíðarskeið varð dentur lagdur á at styrkja ein ávísan bólk av diabetes-sjúk­ling­um, og síðan varð virk­nað­ ur­in máldur 13 ár sein­ni. Úrslitið var, at deyði­lig­ heitin millum kvinn­ur minkaði við 25 pro­sent­ um, men einki broyttist hjá monnum viðvíkur, sig­ur Svend Aage Mad­ sen. MENN OG KVINNUR BERA SEG YMISKT AT VIÐ SJÚKU Í tí heilt stóru myndini er deyðiligheitin millum menn alt ov høg. 28 prosent fleiri menn enn kvinnur doyggja av krabbasjúkum, sum kvinnur eisini fáa. Tað gongur eisini monnum verri enn kvinnum, tá ræður um diabetes og hjartasjúkur - Hetta er ein av orsøkunum til, at menn eru yvirumboðaðir í keðiligum sjúku-og deyðshagtølum, sigur sálarfrøðingur og granskari á Ríkissjúkrahúsinum Menn úttseta trupulleikarnar - Tað kundi verið freistandi at givið monnum ein ordiligan ”vals” og biðið teir tikið seg saman, sigur sálarfrøðingurin og granskarin, Svend Aage Madsen