týsdagur 22. januar 2019síða 14

Mikudagur 23. januar 2019 · Nr. 9 14 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 HEILSA Nógv kaffi í burðartíðini kann gera børnini feitari Eitt sonevnt upprit, sum granskarar hava skrivað, gevur ábendingar um, at kvinnur, sum drekka nógv kaffi og aðrar drykkir við koffein í burðartíðini, føða børn, sum tíðliga í barnaárunum kunnu gerast feitari enn onnur børn Vilmund Jacobsen Koffein kveikir miðnervalagið, og koffein verður skjótt upp­ tikið í likaminum og í eftir­ burð­inum ella móðurkøkuni, sum vit vanliga rópa tað. Har­ aftrat kemur, at tað tekur longri tíð at úrskilja koffein- evnið undir barnsburði. Koffein hevur áður eisini verið sett í samband við øktan vanda fyri fosturláti (abort) og minkandi fosturvøkstri. Eitt ástøði – ella ein teori – er, at koffein møguliga er ment at broyta matarhugin hjá tí ófødda ella at broyta økir í heil­anum, sum hava ein leik­ lut, tá ræður um vøkstur og stoff­skifti. Dr. Eleni Papadopoulou og henn­ara samstarvsfelagar í gransk­ingini ynsktu tí at vita, um tað er ráðiligt fyri komandi mamm­ur at minka um nýtsl­ una av koffein. Stór norsk kanning Granskarar, sum arbeiða við at kanna hesi viðurskifti nærri, hava brúkt upplýsingar úr ein­ ari norskari kanning við 51.000 mammum og teirra nýføddu børn­um, sum varð gjørd í árun­um 2002-2008. Í burðarviku 22 vórðu komandi mammurnar bidnar um at svara í einum spurnar­ blaði, hvat tær ótu og drukku. Út frá svarunum kundu gransk­ararnir meta um saml­ aðu nøgdina av koffeinevnum, sum luttakandi mammurnar tóku. Talan var mest um evni sum kaffi, orkudrykkir, svart te og sjokuláta. Nýtslan av koffein varð býtt upp í fýra bólkar: 0-49 mg (lítið), 50-199 mg (miðal), 200- 299 mg (nógv) og 300+ mg (ógvu­liga nógv). Vekt og hædd á børnunum varð síðan eftirfylgjandi máld í 11 tíðarskeiðum: seks vikur, tríggjar mánaðir, seks mán­ aðir, átta mánaðir, 12 mánaðir, 1,5 ár, tvey ár, trý ár, fimm ár, sjey ár og átta ár. Yvirvekt og fiti varð síðan mett í mun til metingarstigið hjá WHO (Heims­heilsu­stovn­ in­um) og øðrum góðkendum stovnum á økinum. Kanningin vísti, at knapp­ liga helmingurin av lut­tak­ar­ un­um (46 prosent) høvdu lítla nýtslu av koffein, 44 prosent høvdu eina miðalnýtslu, sjey pro­sent høvdu høga nýtslu – og trý prosent høvdu eina ógvu­liga høga nýtslu av koffe­ in. Úrslitini av kanningini vístu eisini, at ein miðal, høg og ógvu­liga høg nýtsla av koffein undir barnsburðinum var knýtt at einum øktum vanda á ávika­vist 15, 30 og 66 prosent skjót­ari vektøking í barna­ár­ un­um í mun til eina lítla nýtslu av koffein. Í kanningini varð eisini tikið atlit til aðrar møguligar tættir, sum kundu ávirka úrslitið. Lágar útbúgvingar Úrslitið av kanningini vísti eisini, at jú hægri nýtslan av koffein var, jú størri vóru sann­líkindini fyri, at mamman var yvir 30 ára gomul, hevði meira enn tað eina barnið, át fleiri kaloriur og roykti undir barns­burðinum. Haraftrat vísti kanningin, at kvinnur, sum høvdu ógvu­ liga stóra nýtslu av koffein, ofta høvdu lítla útbúgving og høvdu verið feitar undan barns­burðinum. Niðurstøðan hjá gransk­ar­ un­um er, at vandin fyri øktum pinkubarnavøkstri og yvirvekt í barnaárum - sum bæði kunnu føra til stoffskiftissjúkur seinni í lívinum - veksur, tá nýtsl­an av koffein hjá mamm­ uni undir barnsburðinum er stór. Ein nýtsla av koffein á 200 mg ella meira um dagin undir barnsburðinum vísir seg at hava tilknýti til vektøking, sum kann staðfestast hjá pinku­ barn­inum longu teir fyrstu mánaðirnar av lívinum. Kanningin vísir eisini, at BMI’ið (Body Mass Index) í slíkum føri verður hægri í barna­árunum, og tískil stuðlar úrs­litið av kanningini tilmæl­ in­um um at avmarka nýtsluna av koffein undir barnaburði, so­leiðis at nýtslan ikki fer upp um 200 mg um dagin. Ikki endaligt prógv Í frágreiðingini um hesar koffe­in-kanningar verður dent­ur lagdur á, at tá talan í hesum førinum er um so­ nevnda eftirlitskanning, er hetta ikki nakað, sum endaliga er prógvað. Hinvegin er talan um eina kanning við nógvum lut­tak­ar­ um, og tí verður mett, at úrs­ litið er eftirfarandi. Kanningin er almanna­ kunn­gjørd í tíðarritinum BMJ Open. Kelda: www.helse.dk Foreldur mugu stuðla børnunum Tað er í fyrsta lagi foreldrini, sum kunnu hjálpa børnunum í royndini at minka um vektina Vilmund Jacobsen Orsøkin til yvirvekt hjá børn­ um er í fyrsta lagi, at børnini eta fleiri kaloriur, enn tey for­ brenna. Umleið 10-12 prosent av donsk­um forskúlabørnum viga ov nógv ella eru feit. Børn, sum viga ov nógv, eru í øktum vanda fyri at fáa ov høgt blóðtrýst og hjarta­æðra­ sjúkur sum vaksin. Fyri at koma yvirvektini til lívs, er neyðugt at eta færri kalor­iur og at forbrenna fleiri kaloriur. Tað er í fyrsta lagi foreldr­ ini, sum kunnu hjálpa børn­ un­um í royndini at minka um vekt­ina. Heilsustarvsfólk og kostráðgevar kunnu geva góð ráð, men tey kunnu ikki hjálpa børnunum at fylgja hes­um ráðum í sama mun, sum foreldrini kunnu. Tað týdningarmesta, ið tú sum foreldur kanst gera, er at vera stuðlandi. Tú eigur at minn­ast til, at tað sýn, tú hevur á barnið, oftast endur­ spegl­ast á, hvussu barnið sær seg sjálvt. Tú skalt lata barnið vita, at tú ert góð/-ur við tað, líka­ mikið hvør vektin er, og tú eigur at royna at eggja heldur enn at finnast at. Tú eigur eisini at vera árvakin um tekin frá barn­in­ um um ting, sum kunnu hava við útsjónd og sosial viður­ skfiti at gera. Kelda: www.sundhed.dk Niðurstøðan hjá granskarunum er, at vandin fyri øktum pinkubarnavøkstri og yvirvekt í barnaárum veksur, tá nýtslan av koffein hjá mammuni undir barnsburðinum er stór