týsdagur 26. mars 2019síða 10

Mikudagur 27. mars 2019 · Nr. 36 10 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 KJAK Nei takk til oljuna Ingilín D. Strøm, løgtingsvalevni hjá Javnaðarflokkinum Tá orðaskifti var í tinginum um at fara aftur undir olju­ bor­ing var støðan greið; Før­ oyar skulu aftur bora eftir olju. Tað skulu vit, hóast vit í 2030 skulu nýta grøna orku á landi. Tað skulu vit, hóast vit vita, at um vit skulu halda Paríssáttmálan, skulu minnst tveir triðingar av teimum lívrunnu brennievnunum, ið longu eru funnin, verða liggj­ andi. Tað skulu vit, tí annars eru vit dupultmoralsk, varð sagt, tí enn hava fátækastu lond­ini í heiminum tørv á lív­ runnum brennievni. Vit kunnu tí ikki bara keypa, men verða noydd at spýta í kola­svørtu oljutunnurnar. Dupultmoralur Fimm tey størstu olju- og gass­feløgini í heiminum hava síðan 2015 brúkt í miðal 195 milli­ónir dollarar upp á grøna marknaðarføring, meðan 200 milliónir dollarar afturat eru brúktar upp á at stýra, seinka ella seta seg upp ímóti bind­ andi umhvørvispolitikki. Hetta kunngjørdi bretski ser­ frøð­ingastovnurin Influence­ Map fríggjadagin. Hetta vísir dupultmoral á hægsta stigi. Oljuídnaðurin letst vera ein partur av loysnini, men ar­ beiðir í veruleikanum heldur við tí fyri eyga, at linna krøv­ ini fyri egnan vinning. Hetta vísir veruleikan í, at fyri hend­an ídnaðin snýr tað í síðsta enda seg um pengar, ikki um heimin ella okkum, ið búgva her. Vit noyðast at hugsa nýtt Vit skulu við øðrum orðum berj­ast við sterkar kreftir, tá vit vilja velja burðardyggar loysn­ir. Tað er ikki lætt, men tað er tað rætta at gera. Eg skilji væl, at tað tykist trupult at fara ímóti status quo. Men um vit vilja, at heimurin skal vera í nøkulunda standi, tá okkara børn og ommubørn skulu búgva her, so noyðast vit at reisast úr bleytu sofuni og hugsa nýtt. Vit vita longu nú, at ein stórur partur av olj­ uni skal verða liggjandi. Hvat kunnu vit gera nú? Samgongan hevur sett sær sum mál, at vit skulu gerast grøn á landi í 2030. Hetta er eitt gott mál, sum krevur um­ legg­ing av vanum og bygn­að­ um. Eg trúgvi neyvan, at hetta verður framskundað, um vit finna olju. Heldur tvørt­urímóti. Lat okkum tí taka eina avgerð um, at vit velja oljuna frá, har vit kunnu. Og vit kunnu væl lata vera við at bora eftir olju. Lat okk­um vísa londunum í heim­inum, ið vit - sambært røð­arum á tingsins røðara­ palli - skulu hjálpa við olju­ leit­ing, at vit kunnu vísa á eitt samfelag, ið gongur á odda við øðrum loysnum enn olju. Eisini ber til at gera íløg­ ur í betri burðardyggar loysn­ ir fyri hesi samfeløgini, hvørs mannarættindi verða skerd av oljuídnaðinum, beinleiðis og óbeinleiðis. Beinleiðis, tí øki verða ognartikin fyri ein og hvønn prís, har fólk búgva og liva. Óbeinleiðis, tí tað verða fátækastu samfeløgini í heim­inum, ið verða rakt av veður­lagsbroytingunum fyrst og í størstan mun. Lat okk­um siga nei takk til olj­ una. Keldur: Amnesty International, 2018. Nigeria: Amnesty activists uncover serious negligence by oil giants Shell and Eni, amnesty.org Clark, Duncan, 2015. How much of the world's fossil fuel can we burn?, The Guardian, guardian.co.uk InfluenceMap, 2019. Big Oil’s Real Agenda on Climate Change, influencemap.org Hugrensl úr Brasil Jens Heri Bolstad Mortensen Einsemi kann seta ferð á tank­ar og brátt leita tank­ar­ nir víða um. Sum útisiglari kemur ein víða um og sær ymsar ment­ an­ir, og hvussu fólk búleik­ ast. Hvørja ferð eg eri komin væl umborð á skipið, hugsi eg, hvussu heppin eg eri at vera føddur og uppvaksin í Før­oyum. Vit tosa nógv um dálking og um, hvat vit kunnu gera fyri at varðveita nakað til kom­andi ættarlið. Á veg umborð á skipið verð­ur koyrt framvið bý­ling­ um, har so nógv burturkast ligg­ur og rekst millum fólk  og fæ, at ein kann illa ímynda sær, hvussu nakar kann búgva undir slíkum kor­um. Vit eru so fá í Føroyum, og hava so dugnalig og hugagóð fólk, at tað mátti verið upp­ lagt, at vit vóru heilt frammi í oddinum, hvat viðvíkur end­ur­nýtslu og skipan av ein­um grønum samfelagi. Hvussu fantastiskt hevði tað ikki verið, um okkara Før­oyar var ein fyrimynd fyri øðrum tjóðum, og vit løgdu lunnar undir nýggj hug­skot, hvat burðardyggum um­hvørvis  loysnum við­vík­ ur. Tá ið eg sitið við telduna, síggi eg nakrar av lokalu út­ róð­ar­monnunum, teir rigga sær reiðskapin til. Her kann vera fitt av høgguslokki at fáa, og teir kappast við okk­ ara filipinsku dekkarar um at fáa fongin til høldar. Aftur her hugsi eg, hvussu vælsignaði vit eru í Føroyum, at okkara grunnar bera slíkt ríkidømi, sum vit hava sæð tey farnu árini. Serliga huga­ ligt er tað, at landleiðin kast­ ar væl av sær í løtuni, og at okk­ara harðbaldnu út­róðar­ menn kunnu fáa stóran fong – tað er teimum ómetaliga væl unt. Vit hava nógv at vera takksom fyri, báði fra skap­ ar­ans hond, og ikki minst fyri teir fiskimenn sum fáa fongin til høldar, og tær kvinn­ur og menn sum leggja nógva orku og pengar í at útvega tey bestu vinnutólini. Ynski øllum har heima ein góðan dag, og eina eyðnu­ sama komandi viku. Á Santos feltinum í Brasil. Hvat vil tú hava: písk ella gularót? Hanus Samró fólkaflokkurin Samgongan vildi hava nýggj­ ar aktørar inn í fiskivinnuna, men veruleikin er, at eingin "nýggjur" aktørur er komin inn í fiskivinnuna. Tað prógvaði uppboðssølan av svartkjafti í gjár, 21. mars 2019. Hetta er sama gamla garda, sum hevði rættindini framm­ an­undan. Einasti munurin er, at tey gjalda ikki bara fyri kvot­urnar, men av tí at veiði­ loyvi eru loyst frá stálinum, kunnu virkir bjóða uppá fisk­ in. Og nútímans virkini, ja, tey eiga "gomlu" reiðaríini eisini. Sannleikin er, at upp­boðs­ søl­an tænir ikki sínum enda­ máli. Nýggir aktørar sleppa ikki inn í vinnuna, tí gáttin er ov høg, og "gomlu" reiðaríini fáa ikki grønari skip, tí pengarnir fara til uppboðssøluna ístað­ in. Hetta er pískurin, heldur enn gularótin. Einast "vinnarin" er lands­ kass­in, sum drenar pengar úr vinn­uni, men tað er stokkutur sig­ur, tí størsti taparin er vinn­an og umhvørvi. Hvussu leingi heldur tú, at vit kunnu halda fram við at fara so illa við umhvørvinum og dálka so nógv? Hevði tað verið upp til mín, hevði kolasvarti um­hvørvis­ pol­it­ikkurin steðgað alt fyri eitt. Tí mær dámar best gula­ róts­politikkin. Ístaðin fyri at píska vinn­ una við gjøldum og upp­boðs­ sølu, fáa reiðaríir eina gularót ístað­in. Gert tú íløgur í grønari skip, rindar tú ikki tilfeingis­ gjald, fyrr enn skipið er aftur­ goldið. Einfalt. Gert tú nakað fyri umhvørvið, fær tú nakað ítøki­ligt afturfyri. Hetta er góður umhvørvis- og gularótspolitikkur. Og hetta er ikki bara besti, men eisini einasti mátin, vit náa málinum um einar grøn­ ari Føroyar í 2030. So eg velji gularótina, held­ ur enn pískin. Hvat velir tú? Eg skilji væl, at tað tykist trupult at fara ímóti status quo – tað er teimum ómetaliga væl unt Ístaðin fyri at píska vinn­una við gjøldum og upp­boðs­sølu, fáa reiðaríir eina gularót ístað­in