hósdagur 28. mars 2019síða 15

FRÍGGJADAGUR 29. MARS 2019 SOSIALURIN 37 15 Komandi partur Komandi vikuskifti kemur seinni partur av frásøgnini um skaðadagin í Hesti í 1919. útbúgving til tess. Vildi illa til kundi sjálvsagt veruliga blivið brúk fyri hesum sjúkrahúsi. Vágar var jú høvuðsstøðin hjá bret­um, og her vóru kanska upp til 6-7.000 hermenn í senn. Oygg­ in kundi verið eitt álopsmál hjá týskarum, men tað hendi tó ikki. Tað var sín sak at finna innivist til allar hesar hermenninar, sum komu í Vágar. Men her mátti hvørt skot fyllast. Skúlar vóru tikn­ir og tað sama við øðrum bygn­ing­um. Nógvir komu eisini at búgva privat hjá fólki. Tíbetur gjørdist ongantíð rættu­liga brúk fyri sjúkra­hús­ in­um til annað enn til hendilig óhapp, og tá ið onkur umfarssjúka gekk, so tað hevur verið eitt rættu­liga gott lív at arbeiða á hes­ um sjúkrahúsi. Stan tekur til, at so heppin kundi lagnan vera. Teir kundu eins væl verðið sendir til okkurt annað hermót, har tað ikki spældi so friðarliga av, til dømis til hermót í frumskógini í Asia. Ambulansa var brúðarbilur Men hepni hjá Stan gjørdist eis­ini tað, at í Sandavági hitti hann Kristionnu, dóttir Onnu og Óla Jákup Petersen á Steig. Hetta var eitt stórt hús, har tað høvdu verið seks brøður og sjey systrar. Við so nógvum gentum kundi neyvan sleppast undan, at onkur av teimum fall fyri ein­ um av bretunum. Men Stan sig­ ur, at hann varð væl móttikin í hús­inum. Tað vóru tó ikki allir dreing­irnir í Vágum, sum vóru so glað­ir fyri, at bretar fóru avstað við so nógvum av gentunum í oynni. Ein beiggi var tann seinni væl­kendi skiparin og vinnu­ lívs­maðurin Petur á Steig, sum hevði verið skipari á skonn­art­ini ”Sólarris”, sum varð minus­prongd undir Íslandi stutt framm­an­ undan, í august 1941. Fimm menn doyðu, ein av teimum var beiggi Pet­ur á Steig, John. Petur og tveir aðrir høvdu rikið á einum flaka í 78 tímar, áðrenn teir vóru bjarg­ aðir, so Petur var beint tá við at koma fyri seg aftur. Hann var tá eitt slag av politimanni í Sanda­ vági. Sjúkrahúsið varð niðurlagt i 1944. Tá ið bretar fyrireikaðu D-dagin, innrásina í Frankaríki, varð brúk fyri øllum kreftum til hesa uppgávu, og manningin á sjúkra­húsinum í Sandavági varð send aftur til Bretlands. Men tá vóru Stan og Kristianna gift. Tískil slapp hann at verða ver­andi í Føroyum, men varð bert fáa vikur eftir brúdleypið fluttur til Havnar, har hann arbeiddi á bretska sjúkrahúsinum í Havn. Tey bæði blivu gift 4. mars 1944 í prestagarðinum í Miðvági. Hend­an dagin var so nógvur kavi, at tað var ómøguligt hjá bilun­um at koyra. Tí máttu tey nýta sjúkra­ bilin hjá hospitalinum sum brúð­ arbil. Brúdleyp var seinni hildið í Sandavági inni hjá Petur á Steig. Flogvøllurin skuldi verja Bretland Flogvøllurin, sum var beinleiðis orsøkin til, at Stan kom til Føroya, varð bygdur, men hann kom ikki at hava tann stóra hernaðarliga týdningin, tí týskarar vóru við at verða niðurbardir, tá ið vøllurin var liðugur. Stan ivast ikki í endamálinum við flogvøllinum. Flogvøllurin var ein týdningarmikil partur av verjustrategiini hjá bretum. Chur­ chill hevði boðað frá, at berjast skuldi móti týskarum til seinasta mann. Um tað hendi, at Týskland gjørdi innrás í Bretlandi, skuldi mill­um annað flogvøllurin í Før­ oy­um nýtast til at berjast móti týsk­arum í Bretlandi. Til alla lukku kom tað ikki so langt. Men vøll­urin kom so sanniliga at gera sína nyttu seinni í tíðini! Heim til London Stan var til krígslok í Havn, og tá fluttu tey heim til London. Viður­ skiftini við fólkið í Vágunum var gott. Áðrenn tey fluttu, bjóðaðu bretarnir fólkið í Sandavági til ein døgurða í sjúkrahúsinum. Tað var sjálvsagt ein stór broyt­ing hjá Kristionnu at koma til London. Tey fóru við skipi til Aber­deen og so við toki til Lond­ on. Her kundi hon síggja eitt heilt annað landslag enn í Føroyum. Men Krisianna fall væl til. Hon dugdu nakað væl av enskum framm­anundan. Hon kom at tosa tað so perfekt, at fólk har á leiðini hildu hana vera skotska, um tey ikki vistu betur. Stjóri á mjólkarvirki Í London fór Stan at arbeiða á ein­um øðrum øki. Hann fór fyrst á landbúnaðarskúla og fekk eina tvey ára umskúling til at gerast meiarí­teknikari. Hann gjørdist seinni stjóri á einum stórum sam­ taki av mjólkavirkjum – London Co­operative Dairy - nakað líkn­ andi sum MBM í Føroyum. At hetta var ein stór fyritøka sæst av, at umsetningurin var yvir 50 mill pund, ella meira enn ein hálv milliard krónur, og hetta er longu nógv ár síðan. Á virkinum starv­ aðust tilsamans umleið 3.000 fólk. Tey bæði fingu tríggjar synir. Tann elsti sonurin, John, er fødd­ ur í 1947, kona hansara eitur Zena. Hann er verkfrøðingur og býr í Newcastle, har hann hevur egið virkið, ið framleiðir plastlutir til bilar. John eigur tvey børn. Næst­elsti sonurin, Charles, er føddur í 1949, kona hansara er Josie. Charles er búsitandi beint utt­an­fyri Birmingham, og hevur eis­ini egið virkið, sum veitir ráðgeving og líknandi innan starvs­fólkamenning. Hann eigur trý børn. Yngsti sonurin, Graham, er føddur í 1953, og konan er Cath­ erine, tey eiga eisini trý børn. Gra­ ham er kemiverkfrøðingur og býr í Oxford. Hann hevur áður starv­ ast í Suður-Afrika í nøkur ár. Veteranfelag fyri bretskar hermenn í Føroyum Heimvendu hermenninir skipaðu ein felagsskap eftir kríggið, har enda­málið var, at teir skuldu hitt­ ast. Tað gjørdu teir eisini í mong ár. Hesin felagsskapur kundi bert minka í tali, og tí er hann eisini givin at virka. Eisini føroysku konurnar, sum giftust bretskum hermonnum, savnaðust javnan tey fyrstu árini, men eisini hetta datt niðurfyri eftir nøkur ár. Tað var ikki so lætt hjá før­ oysku konunum at koma til Før­ oy­ar at ferðast beint eftir kríggið. Leið­in var at fara til Aberdeen ella Grimsby og sleppa heim við ein­ um fiskiskipi, sum landaði fisk har. Hetta hevur ikki altíð verið stuttligt, og tað serliga, tí kon­ur­ nar ofta høvdu smá børn við sær. Hetta er sera nógv broytt. Stan og Kristianna vóru javnan í Før­ oyum, og hetta hevur verið lætt­ ari hvørja ferð. Synirnir vóru við, tá ið teir vóru smádreingir. Eiga 35 systkinabørn í Føroyum Tað er ein sera stórur munur hjá syn­unum hjá Stan, tá hugsað verður um teirra ætt í Føroyar og Bretland. Stan átti bara tveir beiggj­ar. Annar doyði ungur. Hin fekk fýra børn. Tískil eiga teir fýra systkinabørnum í Bretlandi. Kristianna átti tólv systk­in. hennara synir eiga 35 systk­ina­ børn í Føroyum, Danmark og Nor­egi, og afturat tí eitt ótal av skyld­fólki í næstu ættarliðunum. Tá ið Stan var í Føroyum í 2007, var skipað fyri eini samkomu við teirra ætt, og her vóru fleiri enn 200 til staðar úr fimm ættarliðum. Kristianna doyði, tá ið hon var 84 ára gomul. Stan varð búgv­andi heima til 2014. Hann býr nú á einum ellisheimi. Hann er hampi­ liga væl fyri, tá ið hugsað verður um aldurin. Høvdinum feilar einki og hann luttekur í sosialu sam­veruni við fólkið, sum hann býr saman við. Tillukku Hiðani skal vera ynskt honum hjartaliga tillukku við teimum 100 árunum, eins og ein heilsan verður send ættini hjá Stan og Kristionnu. Hetta ættarliðið av bretskum hermonnum og teirra føroysku konum er skjótt ein farin tíð. Tí er tað umráðandi at fáa varðveitt so nógv sum gjørligt av hesi søgu. Henda grein kann vera eitt íkast til hesa søgu. Stan 90 ára gamal í golf klubba. 98 ára gamal við synum og abbasynum Sjálvt um Stan nærkast teimum 100 árunum er hann farin í holt við eina “smartphone” saman við langabbabørnum