týsdagur 2. apríl 2019síða 26

Mikudagur 3. apríl 2019 · Nr. 39 26 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Lagt til rættis: Vilmund Jacobsen HEILSA Avleiðingarnar av heilaskaða kunnu vísa seg fleiri ár eftir, at skaðin er hendur Børn og ung kunnu fáa heila­skaða av sjúku, falli, slagi ella vanlukku. Í Danmark verða um­ leið 1000 børn og ung løgd inn á sjúkrahús um árið, tí heilin hevur verið fyri skaða. Nøkur av hesum hava sjúku­eyðkenni, sum ganga yvir, og síðan er tað onnur, ið hava fing­ið heilaskaða, sum fylg­ir teimum restina av lívi­num. Í Danmark eru tað mill­ um 125 og 375 børn og ung um árið, sum hava tørv á endurmenning, meðan tey eru innløgd, og talið er á leið tað sama yvir børn og ung, ið eisini hava tørv á endurmenning, tá tey eru vorðin útskrivað av sjúkrahúsi. Avleiðingarnar av ein­ um heilaskaða kunnu eisini vísa seg fleiri ár eftir, at skaðin er hendur, og tí verður eisini snakk­að um, at børn kunnu veksa seg inn í heila­skað­an. Hetta hevur nakað við barnsins menning í lívi­ num at gera. Aftrat teimum umleið 1000 børnunum, sum á hvørj­um ári verða løgd inn á sjúkrahús, tí vandi er fyri heilaskaða, verður eitt enn størri tal av børn­ um og ungum løgd inn fyri heilaskjálvta. Danska sjúkra­hús­ verkið hevur ikki tøl fyri, hvussu mong børn og ung, sum fáa heila­ skjálvta, fáa varandi fylgj­ur av hesum. www.sosialstyrelsen.dk - Eg havi eina kenslu av, at eg ongantíð aftur kann gerast tann, eg var áður. Tað er ein trupul tanki, tá mær ofta leingist eftir tí persóni, eg var. Soleiðis segði ein av ungu sjúklingunum - ein ung genta - sum hevði fingið oman yvir seg ein heila­skaða, við danska sálar­frøðingin, Jeanne Fløe. Tað er nevniliga hesin sálarføðingurin, ið hevur skrivað greinina í www. helse.dk, sum vit her fara at endurgeva burtur úr. - Eg kundi ikki lata vera við at gerast ógvu­ liga ávirkað av tí, sum sjúk­ling­urin segði. Unga gentan umboðaði ring­ asta marrudreymin, sum for­eldur kunnu hava: At tað kann henda okkara børnum okkurt keðiligt í lívinum, skrivar Jeanne Fløe. Ein gátufør telda Hvørt ár verða millum 500 og 1000 donsk børn og ung rakt av heilaskaða, sum stendst av vanlukku ella sjúku. Ein slíkur skaði merk­ ir, at tey raktu og familj­ ur teirra knappliga skulu tillaga seg ein full­komi­ liga broyttan gerandis­ dag. Heilin er sum ein ógvu­ liga gátufør telda, ið er tengd at okkara veru­ máta, tonkum og rørslum. Hvussu skaðin kemur at ávirka lívið hjá tí rakta er tengt at, hvar skaðin ligg­ur, og hvussu stór øki í heilanum eru rakt. Ein heilaskaði, sum tú soleiðis dregur upp á teg, kann viðføra miss ella viknandi virkni á nógv­ um økjum, bæði fatanar­ liga, likamliga, sosialt – og hvussu tú verður sum persónur eftir skaðan. Tað sum ikki sæst Uttan mun til, hvussu stórur ella lítil heila­skað­ in er, hevur hann við sær ymisk­ar likamligar og fatanar­ligar fylgir. Beint eftir skaðan kann tað vera ógvuliga trupult at meta um, hvussu stórar av­leið­ing­ ar­nar verða, sum tíðin gong­ur. Er talan um likamlig brek eftir heilaskaða, eru tey sjónlig, men hesi brek batna ofta skjótt. Hin­ vegin kunnu tær minni sjón­ligu fylgirnar av skaða­num vera truplari at síggja. Serliga trupult kann tað gerast, tá ein heilaskaði kanska slett ikki sæst á tí menn­ingar­ stigi, har barnið í løtuni er. Skaðin kemur kanska til sjóndar fleiri ár seinni, tá ein førleiki, sum átti at verið mentur hjá barni­ num, kortini ikki er tað. Trupult at skilja Eftir heilaskaðan vil hin rakti skjótast gjørligt royna at venda aftur til lív­ið, soleiðis sum tað var fyri skaðan. Børn og ung, sum verða rakt, eru ofta opti­ mist­isk í byrjanini, tá tey júst eru komin heim­aftur av sjúkrahúsi ella endur­ venjingarstøð. Seinni, tá tey eru vorðin meira før fyri at síggja seg sjálvi úr einum øðrum sjónarhorni, kunnu tey gerast upp­gev­ andi, kedd og ørkymlað. Um tað ikki eru likam­ ligar broytingar, sum eru sjónligar, kann tað gerast trupult fyri onnur at skilja, hvat er hent. Barnið líkist jú sær sjálvum, og hetta gevur avbjóðingar, bæði fyri hin rakta og fyri tey nærmastu. Vandi fyri tunglyndi Sálarfrøðingurin, Jeanne Fløe, vísir á, at børn og ung, sum eru komin so­ leið­is fyri í lívinum, eru í øktum vanda fyri at men­ na tunglyndi og angist. - Eingin ivi er um, at tað kann gerast kensluliga hart at liva ein øðrvísi gerandis­dag enn áður. Tú renn­ur teg í ting, sum ikki vóru nakar trupulleiki áður, men sum nú eru av­ bjóð­andi og kanska heilt ómøgulig, skrivar sálar­ frøð­ingurin, Jeanne Fløe. vilmund@sosialurin.fo UNGA GENTAN UMBOÐAÐI EIN RINGAN MARRUDREYM Børn kunnu veksa seg inn í heilaskaða Uttan mun til, hvussu stórur ella lítil ein heilaskaði er, hevur hann við sær ymiskar likamligar og fatanarligar fylgir - Eg havi eina kenslu av, at eg ongantíð aftur kann gerast tann, eg var áður, segði ein ung genta við Jeanne Fløe, sálarfrøðing Eru tað likamligar broytingar, sum ikki eru sjónligar, kann tað gerast trupult fyri onnur at skilja, hvat er hent