hósdagur 6. juni 2019síða 15

FRÍGGJADAGUR 7. JUNI 2019 SOSIALURIN 65 15 Tey 10 kostráðini Hetta eru almennu kosttilráðini hjá Fólkaheilsuráðnum Et nógv grønmeti, fullkorn og fisk og drekk vatn afturvið. Tey flestu fólk hava hoyrt um kostráðini, men hvussu ger man so í gerandisdegnum? Hesi ráðini eru góð at hava í huga, tá tú hugsar um heilsugóðan mat: Et fjølbroytt, soleiðis at tú etur ymiskt gjøgnum dagin og gjøgnum vikuna 2-3 fruktir um dagin 300 gramm av grønmeti, serliga tað grova slagið sum eitt nú gularøtur, røtur, kál, ertrar, brokkoli, leyk. Fisk til døgurða tvær ferðir um vikuna Fisk sum viðskera hvønn dag Et fullkorn – 75 gramm um dagin sum kann vera 1 flís av fullkornsbreyði og 2 dl av havragrýni Et lamba-, svína- og oksakjøt til døgurða hægst 2-3 ferðir um vikuna – og vel tá soltið kjøt Vel heldur fisk, høsnarunga, frukt og grønmeti sum viðskera enn kjøt Drekk ½ litur av solti- ella lættimjólk um dagin ella et soltið jogurt Avmarka smør og margarin og vel heldur rapsolju at steikja í Et minni salt – set ikki saltbússuna á borðið og keyp ikki ov nógv av lidnum matvørum Et frukt, mandlur og sjokolátu heldur enn kakur og søtmeti  – keyp ikki kakur og góðgæti at eiga inni  Drekk vatn og mjólk í gerandisdegnum heldur enn saft, sodavatn og djús Drekk 1½ litur av vatn um dagin - bæði afturvið matinum, tá tú ert tyst/ur, og tá tú íðkar ítrótt. Kelda: Fólkaheilsuráðið Órealistiskt Vegetarar og veganarar, ið velja fisk og aðrar matvørur frá kost­in­ um, uppviga vanliga teir mangl­ar, ið tey fáa í sínum dagliga kosti, við vitaminum og øðrum kost­ískoyti. Á tann hátt royna tey at finna røttu javnvágina av pro­tein, vita­ min­um og øðrum, ið er neyð­ugt fyri at liva sunt. Formaðurin í Fólkaheilsu­ráðn­ um vísir tó á, at hetta er ikki so lætt, ið tað ljóðar, tí tað er trupult hjá fólki at fáa eina fullfíggjaða og rætta mynd av øllum tí, ið teimum tørva, tá tey velja ávísar matvørur frá. - Veganski lívsstílurin ljóðar øgi­liga gott og tað ber til í prin­ sipp­inum, at fáa allar tær vita­ min­ir og protein, ið man skal hava, gjøgnum ein veganska kost, men tað er øgiliga trupult. Reint praktiskt er tað eitt sindur óreal­ ist­iskt, tí tað er ringt at fáa eina fullfíggjaða mynd av hvørji kost­ ískoyti eru neyðug, vísir hann á. Fiskurin er alneyðugur Føroyar eru eini fiskivinnutjóð og gjøgnum øldirnar hevur fisk­ urin eisini verið álitið hjá mong­ um familjum fyri at mat á borðið. Men umframt at hava ein al­stór­an samfelagsligan týdning fyri før­oy­ ing­ar, so er fiskur eisini nakað av tí besta, ið menniskja kann fáa. Tí er tað eisini ein stórur trupulleiki, um fólk velja fiskin frá í sínum kosti. - At vera vegetar er sum so eing­ in trupulleiki, um man bara tekur kjøt úr kostinum. Tað eru kanska enn­tá nakrir fyrimunar við tí. Trupul­leikin er, um man ikki etur fisk. Í Føroyum hava vit eitt nógv meira avmarkað úrval enn aðrastaðni av teimum rávørum, ið man kann eta í staðin fyri fisk. So eg vænti tað er trupult at liva sum veg­anari í Føroyum, tí fiskur er so týdn­ingarmikil, sigur hann. Fiskur er nevniliga ein høvuð­ skelda til nøkur protein, ið er týdn­ingarmikil at likamið fær nokk av í kostinum. - Man skal hava nokk av pro­ tein og tað fáa vit í tí vanliga kost­ in­um. Vandin við at vera vegetar ella veganari er, at man kemur at mangla nakað av hesum. Tað eru nakr­ar aminosýrur, ið protein er uppbygt av, sum man skal hava. Nakrar av hesum verða fram­ leiddar í likaminum, men tað eru nakr­ar týdningarmiklar amino­ sýr­ur, ið man fær gjøgnum kostin. Tær koma at mangla, um man vel­ ur fisk frá, sigur Magni Mohr. Harumframt vísir hann á, at nakrar vitaminir eisini mangla, um fiskur verður valdur frá, men júst tað kann lættliga loysast við kost­ískoyti. Stóri trupulleikin er mangulin av hesum aminosýrum. - Teoretiskt ber tað til, at fáa hesi evni aðrastaðni frá, men tað er ein trupulleiki, um man reint real­istiskt hyggur eftir hvat fólk eta og fáa av evnum. Tað er ein størri fyritøka hjá fólki at fáa alt at ganga upp. Man skal brúka nógva tíð upp á tað, og man skal seta seg heilt ótrúliga væl inn í øll við­urskiftini um kost, um tað skal eydn­ast, sigur hann. Ein sunnur leistur Meðan Magni Mohr er heldur iva­samur, um tað er serliga sunt at halga seg hundrað prosent til ein vegetariskan ella veganskan kost, so metir hann kortini, at før­oy­ingar kunnu læra nakað av hes­um rákinum. - Tað er smart at hava ein, tveir ella tríggjar vegetardagar í vikuni. Man nýtist ikki at vera all-in vege­ tar, men tað er ikki býtt, at taka ein part av lívsstílinum til sín. Tað eru jú nakrir heilsuligir fyrimunir við at minka um mongdina av kjøti, ið vit eta. Serliga er tað gott, um vit gevast at keypa liðugtgjørt kjøt, so sum pylsur, ið vanliga verða keypt­ar úr Danmark. Tað eigur man at taka heilt úr kostinum. Vit hava heldur ikki tørv á tí í Før­oy­ um, tí vit hava so lætta atgongd til kjøt og fisk, ið ikki eru arbeitt við frammanundan, sigur hann, áðrenn hann tekur samanum. - Heilsuliga hevði tað verið smart, um vit øll hugsaði meira sum vegetarar. Men hugsar tú um at gerast vegetar ella veganari burt­urav, so vil eg mæli til, at man set­ur seg heilt ótrúliga væl inn í kost, áðrenn man tekur tað til sín. - Trupulleikin er, at um tú ert veganari og ikki etur fisk, egg og mjólkavørur, so er ein stórur vandi fyri, at tú fert at mangla ymiskt í tínum kosti. Hvat vaksin gera er eitt, men tað verður frámælt upp á tað sterkasta, at lata smábørn taka lut í slíkum kosti tey fyrstu árini - Heilsuliga hevði tað verið smart, um vit øll hugsaði meira sum vegetarar. Men hugsar tú um at gerast vegetar ella veganari burturav, so vil eg mæli til, at man setur seg heilt ótrúliga væl inn í kost, áðrenn man tekur tað til sín N FÁA NUM