hósdagur 20. juni 2019síða 14

FRÍGGJADAGUR 21. JUNI 2019 SOSIALURIN 70 14 EYÐUN KLAKSTEIN Bjørk Maria Kunoy »Vit, Føroya fólk« 277 blaðsíður Forlagið Norðan Oddfríður Marni Rasmussen »Ikki fyrr enn tá« 285 blaðsíður Sprotin T á ið várið kom, vóru tvær nýggjar før­ oy­skar skaldsøgur komnar út, og lesi­lík­ ind­ini hava verið góð, nú ljósa tíðin stríðist við at vinna á kulda, vindi og avfalli. Bókaútgávur hóska seg væl hesa ársins tíð, tá ið tær fáa rúmd og ljós, sum ikki hómast seinastu tveir mánaðirnar av árinum, tá ið bøkurnar trokast og skugga fyri hvørja aðra. Oddfríður Marni Rasmussen hevur skrivað »Ikki fyrr enn tá«, og Bjørk Maria Kunoy hevur skrivað »Vit, Føroya fólk«. Skaldsøgan hjá Oddfríði vann skrivikapping, sum forlagið Sprotin og bókahandlarnir skipaðu fyri, og skaldsøgan hjá Bjørk luttók í somu kapping. Skaldsøgurnar eru ymiskar, men kortini eru felagsnevnarar. Báðar bøkurnar viðgera, hvussu fólk agera og reagera í kroystum støðum. Báðar bøkurnar granska samspælið millum menniskju; bókin hjá Bjørk samspælið millum nógv fólk, bókin hjá Oddfríði samspælið millum færri fólk – og ein hund. Politiska spenningssøgan hjá Bjørk gongur fyri seg í einum fløktum umhvørvi við nógvum fíggjarligum og polit­ iskum áhugamálum, meðan kærleikssøgan hjá Odd­fríði stundum ferðast á ein­semis­egg­ ini, har skjótt er at ganga seg út av og detta í dýpið. Vit Føroya fólk Søgugongdin í »Vit, Føroya fólk« fer fram í lagnudøgunum, tá ið landsstýrið leggur upp­ skot fyri løgtingið um eina før­oyska grundlóg. Umstrídda mál­ið skapar hart stríð mill­um føroyskar og danskar myndug­ leikar og innanhýsis í føroyska sam­felagnum. Um sama mundið leggja norskir myndugleikar hald á trolarar hjá størsta før­ oyska reiðarínum, og tað fær stór­ar avleiðingar. Í hesum meldri sleppa vit aftur um leiktjøldini og fáa at vita, hvussu politiska spæl­ið gong­ur fyri seg, hvussu politik­ arar brúka snildir ímóti hvørjum øðrum, og hvussu harða taktiska spælið millum føroyskar og danskar myndugleikar myndar seg. Nógvir persónar eru partur av søgugongdini, og nakrar teirra koma vit at kenna rímiliga væl – eisini í privata lívinum, har tey sum vera man stríðast við mangt og hvat. Aðrir persónar hava ein perferiskan leiklut ella ein stóran leiklut í einum lítlum parti av søguni. So hvørt, sum ein fólka­at­ kvøða um grundlógina nærkast, merkist ein hermótagerð í sam­ felagnum. Stríðið herðist bæði á politiska, løgfrøðiliga og gerandi­s­liga vígvøllinum, og saman­brestirnir gerast alt meira dramatiskir og órógvandi. Stóri spurningurin er, hvørja lagnu grundlógin fær, og hvør kostnaðurin av stríðnum verður fyri land og fólk. Kennist veruligt Bjørk Maria Kunoy er skalds­ ligur debutantur. Hon er út­ búgv­in løgfrøðingur og hevur áður verið virkin í politikki. Júst í samanrenningini millum løg­frøði og politikk hevur hon pall­seta sína fyrstu skaldsøgu. Parturin, sum snýr seg um løgfrøðiliga stríðið millum danskar og føroyskar myndug­ leik­ar, tykist sannførandi og gevur innlit, og politiska spæl­ ið kennist veruligt – júst, sum tað kann ganga fyri seg í veru­ leikanum. Vit koma at kenna nakrar av per­sónunum í søguni rímiliga væl – eitt nú løgmann Magnus, politikararnar Djóna, Súsonnu og Lenu og fulltrúan Onnu. Ikki minst tann seinasta skapar spenn­andi støður og dilemma, nú hon er flutt heim aftur til Føroya at búgva og virka og skal finna fótafestið í landslagi við nýggjum og gomlum fellum. Bókin hevur sínar løtur, tá ið tað kemur til persónslýsingar og meira persónliga samspælið millum fólk, og hóast vit fáa inn­lit í lív og levnað hjá fleiri av per­sónunum, lukkast tað ikki í øllum førum at knýta træðrinar saman og varðveita persónliga intensitetin gjøgnum bókina. Sum frálíður er styrkin í bókini tað løgfrøðiliga og politiska spælið. Tvær løtur seint í bókini –  onnur á einum skeinkistaði og hin framman fyri løgtingið – eru áhugaverdar og spennandi og eru við til at kynda aftur at eldi­num. Málsliga stendur bókin seg væl. Málið er lætt og hóskar seg til søgugongdina. Onkur einstøk orð tykjast nakað tilgjørd, men tey órógva ikki skrivingina, sum kennist trygg og hevur passa­ ligan framdrátt. Bjørk Maria Kunoy kemur væl frá fyrsta skaldsliga verki­ num. Vónandi gevur útgávan mót upp á meira, og kanska kann hon skunda undir, at aðr­ ir yngri rithøvundar vísa sama dirvi at leggja aftur at bók­ menta­varðanum. Ikki fyrr enn tá »Ikki fyrr enn tá« er hugvekjandi og skakandi søga um Janus og Elsu. Tey búgva í íbúð í Havn, og júst sum vit koma inn í søguna, er Elsa farin at bera seg øðrvísi og undarliga at. Tað gerst greitt, at hon hevur ein illkynjaðan knykil í heilanum, og heilsustøðan versnar alsamt, til tey fáa greiðu boð­ini frá læknanum um, at einki er at gera við sjúkuna – nú bíðar bara deyðin. Vit fáa eitt avdúkandi og eirinda­leyst innlit í sjúkra­ gongd­ina hjá Elsu fram ímóti tí endaliga. Janus, sum er rit­ høvundur og viðhvørt arbeiðir í bókahandli, gerst alt meira mótleysur og ørkymlaður um støðuna, men hann stuðlar Elsu í hvørjum lítlum feti fram móti deyðanum. Um beinini á teimum gongur hundurin við navninum Hundur, og tey trý stríðast ein vónleysan bardaga ímóti treystaloysinum – og deyða­num. Heilsuverkið verður sum frálíður alt størri partur av søguni, og har verða Elsa, Janus og sjúkan sett inn í nýggjan samanhang, sum gevur eitt trú­ ligt innlit sambandið mill­um sjúk­lig, avvarðandi og heilsu­ starvs­fólk. Seinni partur av skaldsøguni, sum hevur undirheitið »Ikki fyrr enn nú«, snýr seg um lívið hjá Janusi, eftir at Elsa er farin. Drykkjuskapur, einsemi og líkasæla merkja gerandisdagin, men í havsbrúnni lættir dimmið Tvær nýggjar skaldsøgur ferðast í púra ymiskum umhvørvum, men geva hvør á sín hátt innlit í einsamalla menniskjað og samspælið millum menniskju. Her umrøða vit skaldsøgurnar hjá Oddfríði Marna Ramussen og Bjørk Mariu Kunoy Einsama menniskjað og samspælið millum menniskju