týsdagur 2. juli 2019síða 12

Mikudagur 2. juli 2019 · Nr. 75 12 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 KJAK Til lukku, men hvat nú? Birna Heinesen Í ár hevur fyrsti føroyski flokk­ur á serliga skipaðum miðnámi fingið prógv. Hesi ungu hava í fýra ár nomið sær førleikar innan ymisk øki, sum stimbra teirra evni til sjálv­ støðuga lívsførslu, sum tað eit­ ur í námsskipanini fyri ser­ breyt­ir. Samstundis hava 8 næm­ing­ ar í ár fingið prógv á eftirskúl­ anum Rásini í Runavík, har høv­uðsyvirskriftin er ”Læran til lívið”. Tað vóru rørandi løtur, tá ið prógvini vórðu handað fyri fá­ um døgum síðani. Í 2009 samtykti Føroya Løg­ ting at seta mannarættinda­ sátt­málan fyri fólk við breki í gildi í Føroyum. Sáttmálin áset­ur at fólk við breki skulu hava atgongd til innkluderandi, góða og ókeypis útbúgving, t.e. saman við hinum ungu. Og sambært “ST- Fyrimyndar­regl­ unum um javnlíkar møgu­leik­ ar fyri fólk, ið bera brek”, eiga øll lond at tryggja javn­bjóðis møguleikar til fólk við breki á øllum økjum. Hetta eru meginreglurnar – og tær eiga vit at leggja okkum í geyma. Serligt skipað mið­náms­ prógv er eitt nýbrot Prógvini, sum nú eru givin á serliga skipaðum miðnámi eru eitt nýbrot í føroyskari skúla­ søgu, og tey hava givið hesum ungu við serligum tørvi inn­ klud­erandi útbúgving millum onn­ur ung. Tó sær út til at okk­urt framvegis manglar. Javnbjóðis møguleikar á øll­ um økjum, hava hesi framvegis ikki fingið. Sum sending í Kring­varpinum og seinni eis­ ini grein á heimasíðuni hjá Javna lýsa(Grein 26/6-2019), so hava næmingarnir á Rásini ikki møguleika at seta búgv og halda fram at menna seg og liva eitt so sjálvstøðugt lív sum gjør­ligt. ”Læran til lívið” er málsetn­ ingurin á Rásini, og fleiri næm­ ingar søkja síðani inn á ser­ breyt­ina, har ”Sjálvstøðug lívs­førsla” er málsetningurin. Hetta eru góðir málsetningar. Næm­ingarnir á serbreytini hava hesi árini arbeitt við sær sjálv­um, og hava fingið nýggj­ ar góðar vanar og mennandi lær­dóm innan tættirnar “ávirk­an á egin lívskor”, “inni­ halds­ríkt lív” og “virkisført lív”, ið allir eru við til at stimbra mál­setn­ingin um sjálvstøðuga lívs­førslu. Hetta mugu tey sleppa at brúka beinanvegin, og framhaldandi at menna und­ir røttum tillagaðum um­ støð­um. Prógvið skal ikki í gloymi­bók­ina Vit vita øll, at tað sum vit lærdu í fólkaskúlanum, á mið­ námi ella á hægri lærustovni, liggur í onkrum skuffum í tí kommoduni, ið kallast heilin, men um onkrar av skuffunum ikki verða latnar upp í longri tíð, fer hetta í gloymibókina. So­leiðis man eisini verða hjá hesum næmingum. Tí skulu vit sum samfelag syrgja fyri, at tað nýggja sum er lagt niður í hesar skuffurnar hjá teimum, verður tikið fram regluliga, so næmingar av Rás­ ini, nýfloygdu pisurnar av Kambs­dali og samfelagið ann­ ars, fáa ágóðan av hesum. Eingin teirra er eins, og tí eru prógv teirra heldur ikki eins. Tí hava tey eisini ymsan tørv í mun til arbeiðs og bú­ stað­arumstøður. Nú skulu vit raðfesta bú­stað­irnar Við at raðfesta bústaðir til hes­ ­ar borgarar, kunnu vit tryggja eina framhaldandi menn­ing av teimum førleikum, sum standa í próvnum. Tað er týdn­ ­ingarmikið, at sjálv­støð­uga lívsførslan kann halda fram á tann hátt, at tey, ið ynskja tað kunnu flyta frá sín­um foreldrum í egnan bústað. Hetta skal raðfestast í kom­ andi valskeiðið. Og at bústað­ ar­pakkin kemur í gjøgnum, so at fólk við serligum tørvi, og familj­ur teirra fáa skipaði við­ ur­skifti at liva og virka undir. Samstundis mugu vit eisini skipa fleir arbeiðspláss til borg­arar við serligum tørvi. Und­ir røttu arbeiðsumstøðum kunnu hesi geva sítt týðandi íkast til samfelagið, og harvið verð­ur byrjaða innklusiónin eis­ini framhaldandi ment, men vit mugu skapa rúm, eins og miðnámsskúlin á Kambsdali seinastu 4 ári hevur givið rúm til serbreytina, lið um lið við næmingar á hinum breyt­un­ um. Mentamálaráðið og Almanna­verkið mugu ganga hond í hond, so hesir næming­ ar ikki bert fáa eitt prógv frá skúlaverkinum, men at um­ støð­urnar til framhaldandi ávirk­an á egin lívskor og inni­ halds­ríkt, virkisført lív verða tryggj­aðar. Til lukku til okkum øll – nú mugu vit taka ábyrgdina, ið fylgir við! Næmingar við serligum tørvi hava langt um leingi fingið nøkur góð ungdómsár við hesum fantastisku tilboð­um. Nú skulu vit gera alt fyri, at tey aftaná fáa eins góð ár sum vaksnir borgarar. Hesum ætli eg mær sum val­evni Javnaðarfloksins at ar­ beiða fyri. Lógir og kunngerðir skulu fylgjast Tóra við Keldu, forkvinna í MEGD Øll hava rætt til atkomu – og tó uppliva vit aftur og aftur múrar av ymiskum slag. Ólidn­ ar inni- og kring­um­støð­ur, eitt ella tvey trin inn í bygn­ing­ar, onkuntíð við ólidnum, illa gjørd­um skráum og/ella grús­ lagd­um túni, tungar hurðar og illa uppmerkt til sjónveik. Byggi­harrar sleppa við at siga, at „tað kemur nokk. Hetta er ikki liðugt enn.” Hetta hóast bygn­ingarnir langt síðani eru tikn­ir í almenna nýtslu. ST spyr Í mai bað ST-nevndin Føroya Landsstýri um frágreiðing um viðurskifti á brekøkinum. Frá­ greiðingin skal vísa á, hvussu Føroya Landsstýri arbeiðir við at íverkseta ST-sáttmálan um rættindi hjá einstaklingum, ið bera brek, í føroyska sam­fel­ agið. Føroya Landsstýri verður m.a. biðið um at upplýsa, hvussu fígging av og vegleiðing til fulla atkomu fyri øll til støð og tænastur, ið annars eru ella verða veittar almenningi, verð­ ur tryggjað. Eisini verður biðið um upplýsingar um, hvussu virkað verður fyri gransking og útbúgving í atkomu við al­ gildum sniði (universellum designi). Bygningskunngerðin frá 2017 Í hesum sambandi kunnu vit vísa til Bygningskunngerðina frá 2017, sum er ein góð byrjan. Tó havi eg hug at spyrja, hvat lógir og kunngerðir nytta, um tær ikki verða fylgdar. Bygningskunngerðin hevur virkað síðani 1. januar 2017. Landsverk umsitur kunn­gerð­ ina, og kommunali byggi­ myndug­leikin hevur eftirlit við, at kunngerðin verður hild­ in. Við heimild í Byggilógini er endamálið við Bygnings­kunn­ gerðin at tryggja burðardygga bygging í Føroyum. Hetta er ein kunngerð, sum allir al­ menn­ir myndugleikar skulu halda seg til, tá ið bygt verður. Byggikunngerðin frá 2017 vísir til „DS 3028, Tilgænge­ lighed for alle“, sum fevnir um ymisku økini. Tørvirnir eru jú ymiskir alt eftir avbjóðing. Brek­økið í Danmark kallar hetta „en fælles reference­ ramme” ella eitt felags lógva­ tak í atkomu fyri øll. Við hes­ um er støðið lagt. Við ásetingum úr kunn­gerð­ ini fari eg stutt at vísa á bara tvey øki: atkomu- og tilkoyr­ ing­arøki og atkomuviðurskifti. Atkomu- og tilkoyringarøki Undir kap. 2.4.3 stk. 2 stendur: „Atkomu- og tilkoyringarøkir skulu gerast soleiðis, at fólk við rørslutarni kunnu nýta bygningin. Atkomuøkir frá vegi, íroknað parkeringsøkir, til óbygd økir á ognini og til inngangir í bygningum, skulu vera í minsta lagi 1,3 m breið og við javnari og fastari álegging. Hæddarmunir á atkomu­ økj­um skulu javnast út í lend­ in­um ella við rampu. Afturat ramp­um kunnu trapputrin gerast, sum í mesta lagi eru 150 mm høg og í minsta lagi 300 mm djúp. Viðvíkjandi ger av ramp­um verður víst til kap. 3.2.2 um felags atkomuleiðir.” Greið tala. Hvat verður so sagt um atkomuviðurskifti? Atkomuviðurskifti Í kap. 3.3.2 stk. 1 stendur: „At­ komu­viðurskifti til bygningar skulu tryggja atgongd fyri øll. Bústaðir og aðrar bygnings­ eind­ir skulu hava beinleiðis atgongd útifrá ella umvegis felags atkomuleið útifrá. Í vegleiðingini til hesa orð­ ing stendur: Við atliti at tryggja atkomu fyri øll kann vís­ast til „DS 3028, Tilgænge­lig­ hed for alle“, sum vísir dømi um, hvussu atkomuviðurskifti til bygningar kunnu gerast atkomuvinarlig fyri øll, eisini fyri fólk við rørslutarni.” Víðari stendur í Bygnings­ kunngerðini stk. 2, at „við allar úthurðar skal vera atgongd uttan hæddarmun til bygn­ ingseindir og til møguligar lyftur í atkomuhæddini (veg­ hædd­ini) í bygninginum. Møgu­ligur hæddarmunur skal javnast í atkomuøkinum uttan fyri bygningin. Rampur kunnu nýtast.” Eisini greitt – men hetta er stutt endurgivið. Tí er vísiligt at lesa Bygningskunngerðina í síni heild saman við „DS 3028, Tilgængelighed for alle” fyri at fáa eina betri heildarmynd av ásetingunum. Byggiharrin ger ikki liðugt Góðar lógir og kunngerðir eru neyðugar, men um tær skulu koma borgarum til góða, mugu tær fylgjast. Tað kemur ov ofta fyri, at almennir bygn­ing­ ar ikki gerast lidnir og tí ikki eru atkomuligir fyri øll. Al­ mennir bygningar eiga tí ikki at verða tiknir í nýtslu, fyrr enn teir eru góðkendir. Eingin eigur í longri tíð at sleppa við at siga, at tað kemur nokk. Ei heldur at gera fyribils loysnir, sum verða nýttar í fleiri ár. Gævi vit fara at duga betri at gera almennar bygningar fyri øll. Hetta til gangs fyri mong, ið ikki sleppa inn ella kenna seg trygg - og við í visjónunum hjá valevnunum til Løgtingsvalið 2019.