hósdagur 18. juli 2019síða 12

FRÍGGJADAGUR 19. JULI 2019 SOSIALURIN 82 12 MÁNALENDINGIN STEINAR PATURSSON Í 1610 situr Gallileo Gallilei og hygg­ ur eftir náttarhimlinum í nakrar dagar. Hann fær eyga á tríggjar mánar kring Jupiter, men varnast eftir nakrar dagar, at ein er horvin. Gallileo staðfestir, at hetta má vera, tí at mánin er aftanfyri Jupiter, og at hetta má so eisini merkja, at mánarnir eru í ringrás um Jupiter. Hetta var í andsøgn við sokallaðu aristotelisku skipanina, har hildið var, at allir lutirnir í rúmdini vóru í ring­ rás um jørðina, og at jørðin sostatt var miðpunktið í rúmdini. Rúmdin hoyrdi altso ikki til mannaættina, men manna­ ættin hoyrdi til rúmdina, og eitt nýtt tíðar­skeið við kosmiskari hugsan var byrjað. Teoretiska grundarlagið fyri ferðslu í rúmdini kom tó ikki fyrr enn nøkur hundr­að ár seinni. Við íblástri frá verkunum hjá Jules Verne gevur russ­ arin Konstatin Tsiolovski í 1903 út verk, sum grundgevur fyri, at ferðsla í rúmdini er teoretiskt møgulig. Seinast í 1920'unum og fyrst í 30'num varð arbeitt ymsastaðni við at gera rakettir, ið skuldu nýta flótandi brenni­evni. Amerikanarin Robert Hutchings Goddard og eysturríkski- ungarin Herman Oberth gjørdu um sama mundið hvør sína rakett, ið nýttu flótandi brennievni. Ein av næm­ingunum hjá Oberth, Wernher von Braun, gjørdist eisini leiðandi partur av arbeiðinum hjá týska heri­ num at menna V-2 rakettina, sum í 1944 gjørdist fyrsta rakettin, ið kom tvørt­ur um sokallaða Karman-markið. Karman-markið, sum er 100 km frá sjóvar­málanum upp í loft, verður seinni mett at vera markið millum atmosferuna hjá jørðini og rúmdina, og gjørdist Týskland sostatt fyrsta tjóðin í rúmdini. Týskarar áttu eisini fleiri av heim­ sins fremstu vísindamonnum undir kríg­num, og tá tey sameindu fóru inn í Týskland í 1944, gjørdist kapping um at fáa fatur á teimum. Serliga Sovjettsamveldið og USA royndu hvør í sínum lag at fanga so nógvar týskar rakettgranskarar sum gjørligt, og tann kendasti av øll­um, Wernher von Braun, gav seg yvir til amerikanarar og endaði sum verk­ ætlan­ar­leiðari í NASA fyri Apollo verk­ætlanini, sum nógv ár seinni setti tveir menn á mánan. Hugtaksliga var kalda kríggið longu byrjað, og bæði Kreml og Washington vildu styrkja seg við fremstu vísindaligu heilunum úr Týsklandi. Sum avleiðing av kalda krígnum og vandanum av kjarnorkukríggi mettu bæði USA og Sovjettsamveldið, at rúmdarførleikar fóru at vera ein sentralur partur av tjóðartrygdini. Sovjett­sam­veldið hevði fyrst í 50'unum havt fleiri væleydnaðar royndir at senda hundar stuttar túrar í rúmdina. í 1951 vóru hundarnir Dezik, Tsygan og Lisa fyrstu súgdjór uttan fyri Karman- markið, og í 1957 var Laika fyrsta djórið, ið kom í ringrás um jørðina. Kappingin um rúmdina var nú av álvara byrjað, men yvirhøvur var Sovjettsamveldið fremsta rúmdar­ tjóðin øll 50'ini. Sovjettsamveldið var eisini fyrsta tjóð­in, ið fekk fólk út í rúmdina, tá Yurij Gagarin 12. apríl í 1961 kom í ring­rás umborð á Vostok 1. Amerikanar royndu at gera teimum hetta eftir ein góðan mánaða seinni, tá Alan Shepard varð næsti maður í rúmdini umborð á Free­ dom 7. Hann kom tó ongantíð í ringrás. Greiða málið fyri bæði Kreml og Washington varð síðani at røkka mána­ num, og frambrotini í rúmdar­ferðslu vórðu øgilig næstu átta árini, til Neil Arm­strong og Buzz Aldrin trína á mánan 20. juli í 1969. Hóast kappingin um rúmdina í ávís­ an mun varð mett at vera av, so helt rann­sóknararbeiðið í rúmdini stillisliga áfram. USA hevði rúmdarstøðina Skylab í ringrás frá 1973 til 1974, og í 1976 lendi Viking Lander á Mars og fór undir at senda myndir aftur til høvuðs­ støðina hjá NASA. Í smáum stigum komu alsamt fleiri frambrot í rúmdartøkni næstu ára­ tíggjuni, og sjónarringurin flytir seg alsamt longur burtur út í rúmdina. Fleiri tjóðir eru síðani lagdar aftrat teimum, ið kunnu kalla seg rúmdar­ tjóðir. 22 evropisk lond valdu at sláa seg saman um felags rúmdarstovn, Kina hevur stórt rúmdarprogramm, og nú vil India eisini seta fólk á mánan. Sein­astu árini eru eisini privat feløg upp í leikin. Kendast av øllum man vera SpaceX felagið hjá Elon Musk, ið ynskir at gera rúmdarferðslu bíligari, soleiðis at tað í framtíðini skal vera møguligt at gera búsetingar á Mars. Og áhugin fyri Mars er stórur, ikki minst hjá NASA, sum framvegis ætlar at kanna lítlu reyðu gongustjørnuna kom­andi 20 árini. 50 ÁR SÍÐAN MÁNA­LEND­INGINA Hóast eingin maður var á mánanum fyrr enn í 1969, byrjaði tað, sum vit á føroyskum kunnu kalla rúmdartíðin, nakað áðrenn. Rúmdin hevur hugtikið okkum í fleiri øldir, og fyrst í 20. øld fóru vísindafólk so smátt at hugsa, at møguliga bar til at ferðast í rúmdini. Eina hálva øld seinni bar á mál