týsdagur 15. oktober 2019síða 12

Mikudagur 14. oktober 2019 · Nr. 119 12 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 HEILSA Vilmund Jacobsen Hin dementi kann spyrja, hvør tú ert, og tú kanst rokna við, at hesin spurn­ ing­urin verður settur fleiri ferðir – og oftari enn tú heldur, at tað er stutt­ ligt. Men, tað er eingin vegur uttanum. Gloymska er høvuðs­ eyð­kennið við demens, og tí noyðist tú at svara við sama eldhuga, um tað so er tjúgundu ferð, tú verður spurdur. Tá hetta er sagt, eru kort­ini nógvir møgu­leik­ ar, sum kunnu gera, at tú fært eina hugnaliga løtu saman við tí de­menta. Løtan kann eisini gerast eitt tiltrongt andar­ hol í einum strævn­um gerandisdegi, um tú fylgir góðu og ein­føldu ráðunum hjá Else Han­ sen, sum er demens­fak­ ligur ráðgevi hjá Alz­ heimer­felagnum. Stemningurin Else Hansen sigur, at tað týdningarmiklasta er stemningurin, og tí eigur tú ikki at sita á kantinum á stólinum og signalera, at tú skjótt fer avstað aftur. - Tað er ikki serliga hugna­ligt, og slíkt merkir ein persónur, sjálvt um við­komandi er dementur. Heldur eigur tú at skapa ein heimligan stemning sum vísir, at tú tekur tær av løttum hesa løtu, meðan tú vitjar. Vitjar tú ofta, og tað eitt nú er hjúnarfelagin, sum er futtur á røktar­ heim, kann tað vera eitt gott hugskot at hava nøk­ur ting tær, tá tú fert á vitjan, eitt nú binditing ella dagbløð. - Tað er jú eisini í lagi, at tit gera ymiskt hvør sær, so leingi kenslan av at vera saman framvegis er har, sigur demensfakligi ráð­gevin. Stimbra sansirnar Sambært Else Hansen er tað eitt gott hugskot at minnast til sansirnar, tá tú hevur við fólk, ið eru rakt av demens, at gera – serliga, um tað kemur tann dagur, har eingi orð eru ella, har hin dementi verður ógvuliga passivur. - Nógvum dámar væl tón­leik, sum jú bæði kann skapa gleði og ró, og tað eru nógv dømi um de­ment fólk, sum ikki long­ur tosa, men sum kortini kunnu syngja. Orsøkin er, at tónleikur verður lagr­að­ur á øðrum staði í heila­num enn talaðu orðini. Hvat slag av sangi best er at syngja, noyðist tú at royna, áðrenn tú veitst tað. Um tað fellir náttúr­ ligt, ber eisini til at dansa við einum dementum. Else Hansen vísir á, at kropsligt samband hevur stóran týdning – líka­mik­ ið, um fólk eru dement ella ei. Er talan um ein persón, tú kennir væl, ber eisini til at skapa eina góða løtu við at geva tí dementa eitt fóta­bað, eina avmarkaða mýk­ing – ella bara greiða hárið hjá tí dementa. - Hetta skal ikki gerast sum røkt, men bara sum ein løta, har hugni og væl­vera eru í hásæti. Tað týdn­ingar­miklasta er, at hetta fellir náttúrliga, soleiðis at bæði tú og hin dementi njóta løtuna, sigur Else Hansen. Hugnaligir aktivitetir Um tú heldur tað vera lættari at varðveita hvíl­ andi løtuna, um tú og hin dementi gera okkurt sam­an, so er tað sjálvsagt eisini ein møguleiki. Ein­ asta, tú eigur at hugsa um, er, at alt fer fram á einum støði, har hin de­ menti kann fylgja við. - Flestu menniskju dáma at føla seg nyttug, og tað er eisini deiligt at gera ymisk húslig ting saman, og hin dementi er førur fyri hesum og hev­ ur hug til tess. Else Hansen, demens­ fak­ligur ráðgevi, sigur, at ein møguleiki er at leggja klæði saman við tí dementa – væta urta­ pott­ar, turka støv ella gera eina blómusamling saman. - Í slíkum føri eigur tað ikki at fylla nakað, um tað kanska gongur eitt sindur seint – ella, um hetta ikki verður gjørt júst soleiðis, sum tú kundi hugsað tær, at tað verður gjørt. Ein annar máti er at spæla spøl saman - ella leggja eitt putlispæl - men tá er neyðugt, at talan er um einføld spøl og ein­ faldar reglur í spæli­num. - Tað týdningarmesta er, at tað er stuttligt, og at nærvera og samvera eru í há­sæti. Else Hansen sigur, at um tann, tú vitjar, er mobil­ur, kann tað eisini vera eitt gott hugskot at ganga ein túr. Náttúran virk­ar avstreingjandi, og fólk við demens fáa líka so gott av at ganga í náttúru­ni sum onnur. Á einum slíkum túri kann snakkast um tað, sum er at síggja á túrinum, og er hin de­ menti vanur við at ferð­ ast í býnum, kann vera skila­gott at ganga júst hesa leið. At sita á einum bonki, eta ein ís saman og hyggja eftir fólki, sum ganga fram við, kann eisini geva hinum dementa eina góða kenslu, men her eigur tann, sum er við, eisini at ansa eftir, tá troytt­leiki hjá tí dementa byrjar at vísa seg. - Tað hevur týdning at hava eina góða uppliving – heldur enn eina langa upp­living, sigur demens­ fak­ligi ráðgevin. Børn og djór Eru børn ella djór í familju­ni, kann tað vera eitt hugskot at taka hesi við á vitjan, tá børn og djór sum oftast vekja hug til bæði at fáa og geva um­sorgan. - Børn hava í flestu førum eitt størri hug­ skygni enn vaksin, og tey hava eisini betri hug­ flog. Tí snakka tey ofta eisini meira ótarnað við fólk, sum eru rakt við de­ mens. Teirra beinleiðis máti at vera upp á og teirra nærvera kann vera til stóra gleði fyri hin dementa. Hvørki børn ella djór hava ein hóp at væntanum. Tey eru í nú’inum – júst á sama hátt, sum ein dementur er, sigur Else Hansen. Góð ráð Her eru nøkur góð ráð til samtaluna - • Ikki rætta hin de­ menta, um viðkomandi sigur okkurt, sum ikki er rætt. Einki mennisk­ ja tímir at vera rætta alla tíðina. Líða fólk av demens, kunnu tey gerast í villareiði, iva og óð. Spyr heldur um tað, sum viðkomandi fortelur. • Um hin dementi ikki kenn­ur teg, kanst tú hjálpa viðkomandi ávegis. • Tú eigur ikki at seta spurn­ingar, sum kreva stutt­tíðar­minni, tí fólk við demens hava oftast vána­ligt stutt­tíðar­min­ ni. • Snakka um tað, sum ligg­ur beint fyri, um tað er trupult at finna upp á okkurt at siga - um matin, veðrið ella inn­rættingina. Ein mynda­mappa kann eisini vera ein góð hjálp. • Ver skemtingarsamur. Var persónurin, sum nú er dementur, skemt­ingar­samur, er við­kom­andi tað helst fram­vegis. Kelda: www.helse.dk Tá tú vitjar onkran í familjuni, sum er raktur av demens, kann hetta kennast sum ein ávís avbjóðing. Tú kanst skjótt koma at føla, at tú ikki ger annað enn at endurtaka teg sjálvan. Men, við nøkrum fáum amboðum kanst tú gera vitjanina bæði hugnaliga og gevandi GÓÐ RÁÐ TÁ TÚ VITJAR FÓLK VIÐ DEMENS - Tað hevur týdning at hava eina góða uppliving saman við tí dementa heldur enn eina langa uppliving, sigur demensfakligi ráðgevin, Else Hansen, demensfakligur ráðgevi