týsdagur 29. oktober 2019síða 14

Mikudagur 30. oktober 2019 · Nr. 125 14 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Tað var í oktober mán­aða 1969, at sokallaða Stats­hospi­ talið í Tórshavn var liðugt, og mikudagin tann 29. okto­ ber vóru dyrnar latnar upp til seingjardeildina P21. Hjá summ­ um var hetta ein stórur dagur, sum bíðað hevði verið eftir í nógv, nógv ár. Hjá øðrum var hetta eitt sindur ófrættakent, at fólk, sum fyrr høvdu verðið send av landinum, nú skuldu verða verðandi í Føroyum, viðgerðast her og verða ein partur av samfelagnum. Søguliga vita vit ikki so nógv um, hvussu fólk við álvarsligum sálarligum trupulleikum vórðu handfarin her hjá okkum, tí lítið er skrivað um tað. Donsku lógir­nar góvu heimild til at stongja sálarliga sjúk inni og binda tey, og tað hevur allarhelst verið loysnin. Fyrstu sinnissjúkrahúsini í ríkinum vórðu bygd í 1800 ár­ un­um, og allarhelst eru vit um aldar­skiftið ella fyrst í 1900 ár­ u­num farin at senda sálarliga sjúk fólk til Danmarkar á sinnissjúkrahúsini ella Stats­ hospitalini, sum tey seinni vórðu kallað. Við­gerðar­vánir­ nar vóru ikki serliga góðar, og tey, sum vóru ringast fyri, vórðu ofta verðandi á sinnis­ sjúkra­húsinum restina av sínum døgum – og vórðu ofta jarðað á teimum kirkjugørðum, sum eisini vóru á økinum hjá Stats­hospitalunum. Fram til sein­na heimsbardaga vórðu flestu føroyingarnir sendir á Oringe við Vordingborg, men av tí at týskararnir skuldu brúka Oringe, vórðu flestu sjúk­ling­arnir, eisini før­oy­ing­ arnir, fluttir til Stats­hospi­tal­ið í Nykøbing, Sjælland. Aftaná kríggið vórðu flest allir før­oy­ ingar, sum vórðu sendir til Dan­ markar, sendir hagar. Flutningur til Danmarkar var ikki á hvørjum degi, og meðan bíðað varð eftir farti, vórðu tey, sum vóru ring­ ast fyri, innilæst í so­kall­ aðu cellunum, sum vóru í kjallaranum á Gamla Hospi­ tali og seinni á Dronning Alek­ sandr­ines Hospitali. Undir krígnum var svikaligt við farti til Danmarkar, og tá vórðu innrættaðar fleiri cellur í Klaksvík, har fólk vórðu innløgd, meðan tey, sum vóru ringast fyri, vórðu send við troppa­skipunum til sinnis­ sjúkra­hús í Skotlandi. “Statshospitalið” Ætlanirnar at byggja eitt Statshospital í Føroyum vóru leingi ávegis. Hetta var nógv umrøtt longu í 1920 árunum og aftur í 1930 árunum, tá ætlan­irnar máttu lúta fyri fíggjar­ligari raðfesting av vega­kervinum. Í 1950 var hetta aftur nógv frammi, og avgerð varð tikin um at slíkt sjúkrahús skuldi byggjast. Men tað dróg út, og ikki fyrr beint áðrenn vit fóru inn í 1970 árini var hetta veruleiki. Fyrsta deildin kundi lata upp, og fleiri deildir komu so fyrst í 1970unum. Heitið var “Statshospitalið” og kom navnið av, at tað var staturin, sum stóð fyri rakstri­ num av sjúkrahúsunum, ið tóku sær av psykiatriskum sjúk­ling­um. Amtini og kom­ mun­ur­nar í Danmark tóku sær av sjúkrahúsunum, sum við­ gjørdu likamligu sjúkurnar. Hetta varð broytt miðskeiðis í 70 árunum, og 1. apríl 1976 fóru statshospitalini í søguna. Her hjá okkum varð alt virksemið á gamla statshospitalinum broytt til “Psykiatrisku deild á Landssjúkrahúsinum”. Um aldar­skiftið varð Lands­sjúkra­ húsið umskipað, og okkara virksemið heitið “Psykiatr­iski Depilin á Lands­sjúkra­húsi­ num”, sum hann eisini verður róptur í dag. Stutt eftir at virksemið var byrjað her, komu fleiri av teimum føroyingum, sum høvdu verið sendir til Dan­ markar, heim aftur til Føroya. Talan var um á leið 40 fólk, har fleiri teirra høvdu verið burturi í nógv ár. Hesi vórðu flutt av einum sjúkrahúsi í Danmark til eitt sjúkrahús her, og fleiri teirra vóru verðandi innløgd restina av sínum døgum, meðan onnur fingu møguleikan at koma út aftur í samfelagið at liva. Primus motor í arbeiðinum at leggja lunnar undir psykiatr­ iska virksemið í Før­oy­um var læknin Árni Ol­sen, sum var serlækni í neuro­logi og psykiatri. Árni Olsen gjørd­ ist ímyndin av føroyskari psykiatri tey fyrstu mongu árini, og stríddist hann saman við nógvum øðrum dugna­lig­ um fólkum eitt tógvið stríð fyri at vinna psykiatrisku við­ gerðini í Føroyum virðing og sømuligheit. Í mannamunni varð vanligt at siga, at fólk vóru innløgd “hjá Árna” og meira speirekandi um summi, at tey “hoyrdu til hjá Árna” – og enn livir hetta hugtakið millum eldri føroyingar. Tá Statshospitalið varð heilt liðugt, vóru um 100 seingjar­ pláss. Fyri hálvt­hundrað árum síðani var psykiatrisk við­gerð í stóran mun skipað so­leið­ is, at fólk vórðu innløgd og ofta í langa tíð, og tey, sum vóru ringast fyri, vóru kanska innløgd restina av lívinum. Í seinnu helvt av 1970 ár­ unum og 1980 árunum broyttist rákið, og tað var hildið at vera best, at fólk ikki vóru innløgd í alt ov langa tíð, og at tey, sum ikki kláraðu seg sjálvi, í staðin kundu flyta út á sambýli ella smærri stovnar. Farið varð eisini undir hesa tilgongd í Før­ oyum, og nøkur slík støð vórðu sett á stovn, men tá fíggjar­ kreppan rakti landið í 1990 árunum, kom stígur í arbeiðið. Um sama mundi varð tankin føddur um at skipa sokallaða økispsykiatri í Føroyum og varð byrjað við hesum um 1990 Tað kom ikki rættulig ferð á, og tá kreppan kom, varð hetta umskipað soleiðis, at tað í staðin vóru viðtalur við psykiatara á nøkrum lækna­ mið­støðum kring landi umleið eina­ferð um mánaðin. Gongdin síðani hevur verið, at alsamt meira av psykiatr­ iska virkseminum er sokallað ambulant viðgerð, har fólk koma til viðgerð og fara heim­aftur sama dag. Talið av songjarplássum er alsamt mink­að. Frá at hava tey 100 seingjar­ plássini tá talið var hægst, eru í dag 19 songjarpláss á Psykiatr­ iska deplinum. Tá vit høvdu havt psykiatr­ iska viðgerð í Føroyum í 10 ár, vóru tilsamans 1282 ambulant­ ar viðtalur. Nú vit hava havt psykiatr­ iska viðgerð í 50 ár, hava vit havt tilsamans 12.474 ambulant­ ar viðtalur. Soleiðis er psykiatriska virk­ semi fullkomuliga broytt hesi 50 árini. Avbjóðingin Framvegis er ein avbjóðing fyri psykiatriska økið at skula bjóða viðgerðir til fólk, sum ynskja viðgerð, og samstundis vegna samfelagið skulu taka okkum av at viðgera tey, sum eru sjúk á ein hátt, har tey ikki meta seg hava nakran við­ gerðartørv, men har sjúkan kann hava við sær eina atferð, sum kann verða til ampa fyri tey sjálvi ella onnur. At viðgera móti sjúklingsins vilja er altíð av­bjóðandi, og er í dag væl regulerað í lógarverkinum, sum tryggjar rættindini hjá tí, sum viðgjørdur verður á hendan hátt. Nógvar sálarligar sjúkur, sum ongin viðgerð var fyri, tá byrjað var her, fáa í dag góða hjálp og viðgerð. Stór fram­stig hava verið innan heili­vágs­vi­ð­ gerð, sum avgjørt er viðvirkandi til at fólk, sum fyrr vórðu innløgd fyri lívið og avskorin frá restini av samfelagnum, í dag eru samfelagsborgarar á jøvnum føti við onnur. Eisini eru stór framstig hend innan sálarfrøðisligar viðgerðarhættir, sum hava stóran týdning fyri psykiatr­ isku viðgerðina í samspæli við aðrar við­gerðar­hættir. Tey fyrstu mongu árini vóru tað bara vaksin fólk, sum fingu møguleikan fyri psykiatriskari við­gerð. Í 1990 árunum varð far­ ið undir at bjóða psykiatr­iska við­gerð til børn og ung, men tað gekk striltið at fáa neyðuga politiska raðfesting, og tilboðið var ikki nøktandi í nógv ár. Hetta er tó broytt, økið hevur fing­ið politiska raðfesting, og hetta tilboð hevur verið skjótt­ vaks­andi seinastu árini. Psykiatriska viðgerðin í dag spennir yvir eina breiða viftu av viðgerðartilboðum. Høvuðs­ásin í viðgerðini fer fram ambulant við viðgerð antin á Psykiatriska deplinum, í nærumhvørvinum hjá sjúk­ linginum og eisini í ávísan mun heima hjá sjúklinginum. Tey, sum eru ringast fyri, hava møguleikan at verða innløgd á innleggingardeildini, til tey eru betri fyri aftur, men í dag verða øll útskrivaði aftur – eingin býr á Psykiatriska Deplinum. Tey fyrstu 50 árini har vit føroyingar hava kunna fingið psykiatriska viðgerð í egnum landi og á egnum máli eru far­ in, og nógv er øðrvísi enn fyri 50 árum síðani – og nógvar spenn­andi avbjóðingar standa fyri framman Vit á Psykiatriska Deplinum á Landssjúkrahúsinum eru til reiðar til næstu 50 árini at bjóða dygdargóða viðgerð til før­oy­ingar við psykiatriskum sjúk­um, og vilja altíð leggja dent á at menna okkara við­ gerðar­tilboð, so hetta í minsta lagi er á hædd við tað, sum verð­ur veitt aðrastaðni. HÁLVA ØLD Í EGNUM LANDI OG Á EGNUM MÁLI PSYKIATRIIN 50 ÁR Tormóður Stórá, leiðandi yvirlækni á Psykiatriska Deplinum Psykiatrisk viðgerð á før­oysk­um máli og heima í Føroyum hevur í hesum døgum hálvt­hundr­að ár á baki