hósdagur 7. november 2019síða 12

FRÍGGJADAGUR 8. NOVEMBER 2019 SOSIALURIN 129 12 Berlinmúrurin TEMA: Berlinmúrurin Tað gekk ikki akkurát so, sum kendi stjórnmálafrøðingurin Francis Fukuyama væntaði aftan á kalda kríggið, sigur Heini í Skorini, ph.d. í altjóða politikki Heini í Skorini: PÆTUR HJALMAR EVENSSON A t Berlinmúrurin fell­ ur í 1989 er byrjanin upp á endan av tí kalda krígnum, sum hevði sett sín dám á allan altjóða politikk síðan endan av seinna verðinskríggi. Hetta er byrjanin til eitt heilt nýtt tíðarskeið, og smá tvey ár seinni verður kommunistiska Sovjetsamveldið upployst, og kalda kríggið er harvið officielt liðugt. Men hvat er hent síðan tá, og hvar er vesturheimurin í dag? Hes­ar spurningarnar fer Heini í Skor­ini, ph.d. í altjóða politikki, at hug­leiða um í Reinsarínum í Havn leygardagin, har eitt til­tak verður í sambandi við 30-árahaldið. Heini í Skorini fer at lýsa tann stemningin, sum var í vestur­heiminum aftan á 1989 og tær væntanir, mann hevði til til, hvussu heimurin nú fór at útvikla seg. Hann tekur støði í framtíðaroptimismuni, sum amerikanski stjórn­mála­ frøð­ingurin Francis Fukuyama presenteraði í bók síni "The End of History and the Last Man" frá 1992, har hann gav sítt boð uppá, hvat fór at eyðkenna nýggja tíðarskeiðið aftan á kalda kríggið. - Fukuyama argumenterar fyri, at vit hava havt eitt ideolog­ iskt stríð millum tær stóru ideologiirnar í næstan eina heila øld. Nazisman, kommunisman og fascisman hava allar tapt, og vesturheimurin hevur vunnið. Hetta kallaði hann fyri endan av søguni, soleiðis sum vit kenna søguna, greiðir Heini í Skorini frá. - Fukuyama vildi vera við, at nú fóru øll lond bara at kopiera okkara vesturlendsku politisku og økonomisku skipan. Tí um ein statsleiðari vil hava ein kappingarføran stat við bú­ skaparvøkstri og vælferð, so er vesturlendska skipanin einasta alternativið. Fukuyama tók feil Tað var hesin dreymurin hjá Fuku­yama, sum í stóran mun eyð­kendi 90'ini. - Men so gongur tað ikki akkur­át so, sum Fukoyama prædikk­aði. Vit fáa 11. septem­ ber, eitt kríggj í Irak og eitt kríggj í Afghanistan, og í dag síggja vit fleiri lond, sum í kjalar­vørrinum av tilflyting fáa nýggjar stórar og sterkar rørslur og nationalistiskar flokkar, sum í øllum førum ikki hava eina liberala dagsskrá, sigur Heini í Skorini og tekur fleiri dømi, har mann sær, at spádómurin hjá Fukuyama um, at øll lond fóru at kopiera vesturlendska liberala demokratiið ikki bleiv til veruleika. - Kina er eitt dømi um eitt land, sum hevur klárað at liberaliserað bú­skapin og fingið stóran bú­ skaparvøkstur uttan at gera politiskar reformar. Russland er blivið nógv meira autoritert og nationalistiskt samanborið við, hvat mann í 90'unum væntaði, at Russland fór at útvikla seg til undir Mikhail Gorbatjov og Boris Jeltsin. Politisk religión er uppá ongan máta forduftað - tvørturímóti. Nógvastaðni í musl­imska heiminum hevur religión í dag ein størri leiklut, enn hon hevði fyrst í 90'unum, sig­ur hann og vísir á nakrar tendensir í vesturheiminum. - Donald Trump er forseti í USA, og hann er ikki liberalur so­leiðis, sum Fukuyama tos­ aði um. Trump tosar um pro­ tektion­ismu, "America first", strangari innferðarloyvi, og so ætlar hann at byggja ein múr. Og so hava vit eisini brexit í Stóra­bretlandi. So tað eru nógv dømi um, hvar Fukuyama fór skeiv­ur, sigur Heini í Skorini, sum í Reinsarínum leygardagin eisini fer at hugleiða um, hvar og hvussu Fukuyama hevði rætt. PATURE@SOSIALURIN.FO - BJARTSKYGNIÐ FRÁ HÁLV­ FEMS­UNUM ER FÁNAÐ