mánadagur 16. desember 2019síða 9

9 Mánadagur 6. januar 2014 · Nr. 2 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Mánadagur 16. desember · Nr. 145 KJAK Tá bullshit-barometrið riggar Ein persónlig og polemisk viðmerking til bókina Svik eftir Jan Lamhauge Fleiri halda ivaleyst, at bókin Svik bara er úrslit av “unfinished business,” sum høvundurin, Jan Lamhauge, hevur við fyrrverandi leiðslurnar í Eik og Kringvarpinum, starvsfelagar og onnur. Og tað er ivaleyst ein týðandi partur av drívmegini, men samstundis hevur hann eina spennandi, áhugaverda og týdningarmikla søgu at fortelja. Svik snýr seg ikki bara um skatt og orrustu í Kringvarpinum. Bókin viðger grundleggjandi spurningar um fólkaræði og rættvísi í Føroyum í dag. Alt ov langt er millum samfelagsrevsandi bøkur á føroyskum, og tí er Svik av teimum týdningarmestu, sum er komin út seinastu árini. Rógvi Olavson Ein lyklahending í søguni hjá Jan Lam­ hauge um skattamálið er, tá ið hann og Jógvan Eli Dam 18. februar 2016 møta upp á skrivstovuni hjá stjóranum í Eik, sum hevur sett sær fyri, at júst henda søgan ikki skal blíva til nakað. Jan Lamhauge ivast í, um Eik hevur rætt til ein skattafrádrátt, tí “tapið,” sum frá­ drátt­urin byggir á, í veruleikanum var ein niðurskriving av virðinum á gamla bank­anum, og harvið eitt tap, sum Fíggjarligt Støðufesti yvirtók, áðr­enn nýggi Eik var til. Grundgevingin hjá bankastjóranum er hinvegin, at bankin verður “føddur” á heysti 2010, men at hann ikki fer “til gongu” fyrr enn seinni, og at tapið tí hoyrir til í nýggja, ikki gamla, bank­an­ um. Millum “føðingina” og “fyrstu fet­ ini” hevur bankin ongan rakstur, og tí held­ur Jan Lamhauge, at tað gevur onga meining, at bankin hevur havt eitt “rakstr­artap,” sum gevur rætt til ein skatta­frádrátt. Jan Lamhauge hevur so mikið av áliti á egnum førleika at hugsa logiskt, at hann sær bluffið hjá banka­stjóranum. Hetta vísir seg seinni at vera rætta avgerðin, tí tað er ágang­andi og kritiska journalistiska linjan, sum seinni hevur við sær, at Eik ikki fær frádráttin. Svik í fleiri løgum “Svikið” í bókaheitinum sipar fyrst og fremst til frádráttin, sum Eik kannar sær. Onkur heldur enn í dag, at Eik hevur rætt til frádráttin, og onkur heldur fram við at siga hetta alment, hóast avgerðin hjá TAKS at enda er, at frádrátturin ongantíð var lógligur. Men meðan hesi grípa eftir skattatekniskum halmstráum er sera torført, um ikki ógjørligt, at burturforklára, hvussu Eik kundi senda TAKS ófullfíggjaðar upp­ lýs­ingar. Hvørki frágreiðingin frá grann­skoðaravirkinum KPMG í Dan­ mark og tann frá SPEKT í Føroyum eru við, tá ið nýggi Eik fyrstu ferð sendir sjálv­uppgávu til TAKS. Og tá ið ein banki ikki sendir fullfíggjaðar upp­lýs­ ingar til skattamyndugleikan, er tað ikki ein feilur. Fyri vanliga borgaran, sum ikki heldur seg hava skil fyri skatti, er tað júst í manglandi upp­lýs­ ingini, at skattamálið fer frá at vera eitt sonevnt esoteriskt – fakliga óat­komu­ ligt – mál til at vera eitt vanligt mor­ alskt mál, sum øll kunnu fyrihalda seg til. TAKS sveik eisini Eitt annað svik, sum ger seg galdandi í skattamálinum er alt ov lagaliga og ófull­fíggjaða viðgerðin hjá TAKS frá byrjan. Bullshit-barometrið riggar ikki, tá ið Eik stjórin fyrstu ferð greiðir starvsfólki hjá TAKS frá, hví bankin hevur rætt til frádráttin. Í 2017, eftir aðru viðgerðina, svíkur TAKS aðru ferð. Nú er avgerðin, at Eik hevur rætt til good­will, men at goodwill er null, og so­statt fær bankin ongan frádrátt. Bárð­ur Larsen, løgfrøðingur, kallar hetta fyri eina tilgjørda konstruktión í síni frágreiðing av viðgerðini í 2017. Onk­ur annar hevur kallað tað løgnastu so­nevndu “cover-my-ass” avgerð hjá ein­um føroyskum stovni nakrantíð. Í hesum førinum verður bullshit-baro­ metrið hjá øllum føroyingum testað, tí hvussu kann okkurt vera, sum ikki er? Órættvísa uppsøgnin Svikið snýr seg eisini um uppsøgnina av Liljuni Weihe, tíðindaleiðaranum í Kringvarpinum, sum rindar hægsta prís fyri, at hon vil dekka skattamálið á ein hátt, sum ein og hvør annar public service stovnur í okkara grannalondum hevði gjørt, og sum er ein av høvuðs­or­ søk­unum til, at Eik ikki fær skatta­ frádráttin. Kringvarpsstýrið megnar ikki at rætta avgerðina, hóast allar for­ treyt­ir eru fyri hesum, og eftir drúgva við­gerð hevur løgfrøðin í mið­fyri­sit­ ing­ini heldur ikki rygg at ógylda upp­ søgn­ina. Samanlagt siga øll hesi svik søg­una um eitt samfelag, sum fólka­ ræðisliga hevur rættiliga langt eftir á mál – eitt samfelag, sum enn ikki dugir at síggja virðið á journalistum, hóast hesir onkuntíð kunnu vera nógvar milli­ónir verdir. Anti-fólkaræðið Søgan um skattamálið bendir á, at anti- fólkaræðislig rák enn gera seg galdandi í Føroyum. Fleiri hava torført við at síggja (í hesum førinum bókstavliga) virðið á journalistisku viðgerðini av skatta­ málinum, men hava lætt við at lata seg lumpa av spunakynstrunum hjá við­ gjørda samtakinum ella at leggja dent á myndaval ella aðrar smá­lut­ir í sjón­ varpssendingunum. Tað kann ikki annað enn vera ein sterk ábend­ing um eitt veikt fólkaræðisligt tilvit. Tað eru tey, sum halda, at Kring­ varpið og aðrir miðlar fyrst og fremst skulu vera ósekir, upplýsandi ment­an­ ar­berar, og at uppgávan ikki er at hava eftirlit. Tað eru tey, sum halda, at ágang­andi ella kritiskur journalistikkur er av tí ónda, og tí kann tað onkuntíð kosta nógv at brúka sítt bullshit-baro­ met­ur og greiða frá órættvísinum. Virðið á einum journalisti kann gerast upp í førleikanum at gjøgnumskoða grugg, uttanumtos ella tilvitað møsn frá fólki, sum vilja mana søguna í jørð­ ina ella minka um hennara ávirkan. Hetta er kjarnuboðskapurin í bókini Svik fyri mítt egna viðkomandi. Nógvar bøkur koma út, sum hava bók­mentaliga stóran týdning. Men í Før­oyum síggja vit sjáldan bøkur, sum við­gera grundleggjandi prinsipiellar og fólka­ræðisligar spurningar. Svik er í fleiri mátar ein umstrídd bók. Hon prikar í samvitskuna og moralsku tilvitsk­una á ein annan hátt, enn vit eru von við í meira “ósekum” bókum. Á ein hátt, sum fær lesaran at spyrja, “er tað veruliga soleiðis í Føroyum í dag?” Og á ein hátt, sum fær okkum at hugsa um, hvussu nógv vit hava at missa, um vit sleppa kritiska journalistikkinum upp á fjall.