týsdagur 25. februar 2020síða 10

Mikudagur 26. februar 2020 · Nr. 24 10 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 HEILSA Vilmund Jacobsen Yvirskipað finnast trý ymisk etingaróløg, sum vísa seg á hvør sín hátt. Tað eina, BED (Bin­ge Eating Disorder) - ella ”noyðsluát” - hev­ur onga almenna sjúku­grein­ing, men í onkrum øki í Dan­ mark eru tey kortini byrj­ að at við­gera sjúk­lingar við fjar­skifta­terapi - ella ”teleterapi”. Og tað eru fleiri, sum longu hava spurt seg fyri um hesa viðgerð. At vera raktur av etingar­ólagi snýr seg yvir­ skipað um, at tú hevur avskeplað viðurskifti til kropp og vekt. Tú hevur við øðrum orðum eina sjálvsmynd, sum ikki er í tráð við veruleikan, og etingin gongur fyri seg eftir nøkrum mynstrum, sum skilja seg frá tí van­ liga og heilsugóða. - Tú kanst vera raktur av etingarólag á ymiskan hátt og í ymiskum stigum, men sjálvt um sjúkan kann taka seg ymiskt út - frá einum persóni til annan - eru kortini nøkur felags­eyð­kenni. Tað sigur Mia Lichten­ stein, sum er sálar­frøð­ ing­ur, gransk­ingar­leiðari í sálarfrøði í Región Syd­ danmark og sum í nógv ár hevur arbeitt við etingar­ólagi. - Fyri at gera av, um talan er um etingarólag burturav, brúka vit eina sjúkuleiðbeining, og í Dan­mark fylgja vit leið­ bein­ingini hjá Heims­ heilsustovninum, WHO. Mia Lichtenstein vísir á, at sambært hesi leið­beining er talan um tvinni yvirskipað etingar­óløg - anoreksi ella matstikni, sum tað eisini kann rópast og so bulimi ella matfýsni, har sjúklingurin hevur ógvus­liga trong til at eta og síðan at spýggja matin upp­aftur. Í USA hava tey eisini eitt triðja etingarólag, rópt BED (Binge Eat­ing Dis­order), sum á før­oy­ skum hóskandi kann rópast noyðsluát. - Um nøkur ár, tá WHO kemur við einari nýggjari dagføring við sjúku­ leið­beiningum, verður henda sjúkugreiningin - BED - eisini almenn í Dan­mark. Vit viðgera longu nú sjúklingar, sum hava trupulleikar við noyðsluáti, og hetta gera vit eitt nú í Región Syd­ danmark, sigur hon. Avskeplað sjálvsmynd Anoreksi - ella matstikni - er helst best kenda etingarólag. Hetta er ein trupulleiki, har hin sjúki etur ov lítið og verður klænur. Tess minni vektin verður, jú vanda­miklari er sjúkan. Tá tú lætnar ov nógv, ávirkast gøgnini, sum eisini kunnu gevast at virka, og í ringasta føri kanst tú doyggja. Ynskið um at fara aftur - ella lætna í vekt - sprýkir úr einari rangari sjálvsmynd. - Tú ræðist fiti, og tú ræðist, at vektin økist. Tú følir teg prúðan og feitan, eisini tá tú ert klænur. Í slíkum føri hava fólk - undantikið tey sjúkastu - tó tvíligar kenslur. Á aðr­ari síðuni vita tey væl, at okkurt er galið við teimum, men á hinari síðuni er tað røddin hjá etingar­ólagnum, sum for­ telur teimum, at tey eru feit, greiðir Mia Lichten­ stein frá. Tað eru eisini fólk, sum líða av bulimi - ella matfýsni - ið stríðast við eina ranga sjálvsmynd. Men, tey gevast kortini ikki at eta, sum tey við anoreksi gera. Tey hava í staðin nøkur etingar­ herð­ingi, har tey eta so nógv, at tey gerast sjúk av áti. Av ótta fyri at gerast feit, royna tey at spýggja matin upp aftur. Tey kunnu eisini finna upp á at brúka opningsevni ella loysingarevni, íðka yvir evni ella fasta. Eins og anoreksi, kann bulimi í longdini eisini gerast fatalt fyri sjúklingin. - Bulimi kann í ringasta føri gerast deyðiligt. Tað er vandamikið at spýggja so ofta, tí javnvágin millum sukur, salt og vætu fer av lagi, eins og hetta kann elva til órógv í hjarta­rytmuni, sigur Mia Lichten­stein. Ógvusligt noyðsluát At enda vendir sálar­ frøð­ing­urin aftur til BED (Binge Eating Disorder), sum eisini kann rópast noyðslu­át - og á donskum ”tvangs­overspisning”. - Tey, sum dragast við hetta ólag, hava eins og sjúklingar við bulimi ógvusligt át. Tey vilja gjarna eta minni og lætna í vekt, men trongdin eftir mati er so stór og kann soleiðis doyva allar teirra kenslur, bæði góðar og minni góðar, og tískil kun­nu tey ikki halda sær aftur við at eta. Sálarfrøðingurin vísir á, at maturin, hesi fólk eta, er ofta ikki heilsugóður, og tá tey so hava ovetið seg, skammast tey. - Tað er eingin eintýdd frá­greiðing um, hví nøkur fólk vera rakt av etingarólagi. Men, felags fyri tey, sum verða rakt, er, at tey royna at fáa tamarhald á nøkrum í lívinum, sum er trupult. Talan kann eitt nú vera um happing, skúla­trupul­ leikar, hjarta­sorg ella for­ eld­ur, sum drekka. Mia Lichtenstein vísir á, at fólk, sum eru í hesi støðu, halda, at tað er lættari at stýra matinum, tí matur er ógvuliga hond­grípi­ligur. - Tað byrjar kanska við, at fólk leypa eina máltíð um og merkja, at hetta er ógvuliga gott. Tey kun­ nu hava tamarhald á hes­um, og tí gera tey tað aftur. Kanska uppliva tey lætnanina sum ein vinning ella ágóða, men trupul­leikin er, at tað skal meira og meira til fyri at geva teimum kensluna av tamarhaldi, sigur sálar­ frøð­ingurin. Netborin viðgerð Í mong ár hava fólk við anoreksi og bulimi fingið við­gerðir á serligum deild­um, men tað er ikki langt síðan, at fólk við noyðslu­áti fingu tilboð. Eitt av hesum tilboðum er í Región Syddanmark, har Mia Lichtenstein hevur verið við til at ment eitt viðgerðartilboð, sum gongur yvir alnótina - ein so­nevnd fjarskiftaterapi. - Við hesi viðgerð nýtist sjúklinginum ikki fyrst at fara til læk­na. Vit hava ment eina fjar­ skiftaterapi, sum bygg­ir á kognitiva ella fatan­ar­ liga viðgerð, sum hevur íblástur úr for­ritum, ið skulu hjálpa ímóti angist og tung­lyndi. Vit snar­kanna sjúk­ling­ar­ nar eftir einari røð av oyðubløðum, sum kunnu siga, hvør neyvi trupul­ leikin er. Soleiðis finna vit eisini út av, um sjúk­ling­ urin passar inn í okkara tilboð, sigur hon. Sálarfrøðingurin vísir á, at fleiri av sjúk­ling­un­ um hava ikki hugsað um, hvørjar kenslur liggja aftan fyri etingarólagið. - Uppgávan er at sann­ føra sjúklingarnar um, at tað eru møguleikar at velja aðrar ætlanir og manna­gongdir enn ovát, legg­ur Mia Lichtenstein aftrat. Undir allari við­gerðar­ gongdini fær sjúklingurin skrivligar afturmeldingar frá sálarfrøðingi, eins og fólk hava møgu­leik­an at skriva til sálar­frøð­ ing­in so ofta, tey hava hug. Tískil eru sjúk­ ling­ar­nir ikki einsa­ mall­ir, tó at hetta er ein fjarskiftaterapi. Ein fyrimunur er, sigur sálar­ frøð­ing­ur­in, at sjúk­ling­ u­r­in ikki nýtist at sita andit til andlits við við­ gerðar­an. - Mong í slíkari støðu eru ógvuliga smoykin, tí tey eru feit. Tí kann tað eisini vera at fara út um teirra mørk at seta seg at hyggja í eyguni á einum øðrum menniskja. Tað kennist meira trygt fyri hesi fólk at sita heima um kvøldarnar aftan fyri skíggjan, tá børnini eru farin í song, leggur sálarfrøðingurin aftrat. Kelda: www.helse.dk NÚ KANST TÚ KLÆNKA TEG Á NETINUM - Uppgávan er at sannføra sjúklingin um, at tað eru aðrir møguleikar enn ovát, sigur sálarfrøðingurin, Mia Lichtenstein