hósdagur 2. apríl 2020síða 8

FRÍGGJADAGUR 3. APRÍL 2020 SOSIALURIN 36 8 FRANTS JENSEN Serlæknin í ígerðarsjúkum (in­fek­tións­sjúkum) á Lands­ sjúkra­húsinum hevur úr at gera í hesum døgum, nú hann bæði virkar sum lækni, ráðgevi, partur av tilbúgvingini og nógv annað. – Fleiri stara seg blind og halda, at vit kunnu lata landið upp aftur, bara tí at tað hevur gingið hampiliga væl í Føroyum, og at tað higartil hevur eydnast at verja tey veiku og sjúku. Men vit, sum hava skil fyri smittuspjaðing, vita, at brádliga kann tað koma ein ógvusligur vøkstur í smittuna. Og um tað hendir, kann smittan gera nógv um seg, sigur Shahin Gaini. Hann vísir á, at vandin er ikki av. – Tað fara eisini at koma meira álvarsamir tilburðir av covid-19 í Føroyum. Vónandi vera tað tó ikki nógvir tilburðir. Vit eru í eini sera hættisligari støðu, og sannlíkindi eru stór, at vit fara at fáa álvarsama sjúk fólk okkara millum. Smittan er ikki komin inn á ellisheim ella sjúkrahús enn, men vit skulu rokna við, at hon fer at raka onkrastaðni har. Og tað er vandamikið. Tá verður støðan ikki so góð, sigur Shahin Gaini. Skúlar stongdir til eftir summarfrítíðina Hann sær fyri sær, at støðan við at landið er stongt ella í hvussu er partvíst stongt, kann gerast drúgv. – Nógv verður tosað um, at vit mugu byrja at lata upp aftur. Eg tosi út frá tí heilsufakliga, og eg haldi, at vit skulu vera sera varin. Tað kann gott vera, at skúlar ikki skulu lata upp aftur fyrr enn eftir summarfrítíðina, og tað kann eisini vera, at allur ítróttur skal vera uttan áskoðarar restina av árinum, sigur yvirlæknin. Hann vísir á, at um ov nógv verður latið upp, so kann smittan koma sum ein brestur og gera nógv um seg. Hann heldur tí, at ístaðin eigur at vera latið upp í smáum. – Vit vita, at børn kunnu vera ein stór smittukelda, tí at tey eru í tøttum sambandi við hvørt annað. So er eisini vandi fyri, at tey kunnu bera smittuni inn í tey ymisku heimini og út í samfelagið. Tí skulu vit vera varin. Kanska heldur lata upp í smáum. Vit síggja eisini, at nøkur onnur lond lata upp í smáum, sigur Shahin Gaini. Ráðgevur politiska myndugleikanum Yvirlæknin á Lands­sjúkra­ húsinum er ein av teimum, ið er í farsóttanevndini sum fak­ ligur eygleiðari, sum fylgir við og ráðgevur politiska myndug­ leikanum, nú vit eru í hesi serligu støðuni. Í nevndini eru einir seks limir og nakrir eygleiðarar, og tað er fútin, ið er formaður. – Vit hava nógvar fundir og meta um støðuna dag fyri dag. Eg fylgi við, hvat hendir uttanlands, og eg samskifti við nógvar aðrar læknar og onnur í øllum Norðurlondum, ið eisini arbeiða við ígerðarsjúkum og covid-19, sigur Shahin Gaini. Hann vísir á, at tey tó bara hava eina ráðgevandi funktión, og at tað eru politikararnir, ið taka avgerðir hesum viðvíkjandi. Ger brúk av netverki – Seinastu tveir mánaðirnar hevur tað ikki verið nógv annað enn arbeiði og at sova. Eg havi havt drúgvar arbeiðsdagar, og tað hevur fylt alt. Síðstu tíðina havi eg ikki havt tíð at havt sjúk­ lingar, sigur Shahin Gaini. Ígerðarsjúkur er hansara serøki, og síðani koronasjúkan tók seg upp í Kina í desember í fjør, hevur hann fylgt væl við. Hann nýtir ta fakligu vitan, ið hann hevur, umframt at hann roynir at fáa sær nýggja vitan. – Eg havi eitt stórt fakligt net­ verk, og eg geri brúk av tí. Vit geva eisini víðari av tí vitan og teimum royndum, sum vit hava ognað okkum í Føroyum, sigur hann. Hann vísir millum annað á, at hann hevur samskift nógv við landslæknan í Grønlandi, Hen­ rik Larsen, millum ann­að fyri at hjálpa teimum, hvussu tey kun­ nu avmarka smittu­spjað­ing­ina. – Útlendskir læknar og granskarar spyrja seg eisini fyri, hvussu vit gera í Føroyum. Okkara land er áhugavert granskingarliga fyri at fáa meira vit­an um smittuna. Stutt frá trupulleika til loysn Serlæknin í ígerðarsjúkum vísir á, at tað eru ikki altíð so stór vit­an um tær ávísu ígerð­ar­sjúk­ ur­nar framman­undan, og tí má granskast. – Tað er nakað heilt annað at vera hjartalækni ella giktalækni. Har er ein stór vitan innan økið, og til ber at sláa upp í læru­ bókum. Øðrvísi er við teimum ávísu ígerðarsjúkunum. Tað er einki skrivað um koronasjúkuna, áðrenn hon tók seg upp í Kina í desember í fjør. Tí má tað kannast nærri fyri at fáa holla vitan. Tað er stutt frá trupulleika til loysn, og ofta mugu skjótar avgerðir takast. Men hetta er eisini spennandi í sjálvum sær, sigur hann. Hann vísir á, at fakliga vitanin, hann og onnur hava um mótstøðuførar bakteriur og aðrar virussjúkur, er ein góð barlast, men at meira má gransk­ ast. Smittutalið lágt – Okkara strategi við at steingja landið, at gera nógvar kann­ ing­ar og at avbyrgja tey sjúku umframt onnur, ið hava verið í sambandi við onkran sjúkan, hevur eydnast væl higartil. Smittu­talið hevur seinastu dag­ ar­nar verið umleið 1,3 prosent, so vit eru bara 0,3 frá eitt-talinum. Tá ið vit raka eitt, doyr smittan út. Tí er tað sera umráðandi, at vit ikki lata samfelagið upp ov tíðliga, sigur Shahin Gaini. At tað gongur væl nú, er ikki nøkur trygd fyri, at tað eisini gongur væl í framtíðini. – Vónandi verður heilivágur ella koppseting skjótt funnin, ið kann hjálpa móti covid-19. Men so leingi, vit ikki hava hann, mugu vit vera varin, sigur hann. Tvær granskingarverkætlanir Í løtuni verður arbeitt við tveim­ um føroyskum gransk­ingar­ ætlanum innan covid-19. – Tað er ein spennandi tíð, og vit eru mitt í maskinrúminum. Eg vil tí mæla phd-lesandi til at granska innan hetta økið. Tað eru fleiri verkætlanir, har til ber at granska, sigur hann. – Sjálvt um vit eru heims­ meistarar í mun til fólkatalið at gera nógvar covid-19 kanningar í Føroyum, so kunnu tað tó vera myrkatøl. Tað vil siga, at fólk hava havt sjúkuna, uttan at tey vita av tí. Pál Weihe fer nú undir eina granskingarætlan, har 1.500 før­oyingar verða kannaðir, um teir hava andingarevni fyri koro­na. Granskingin skal mill­ um annað staðfesta, um tað eru myrka­tøl í Føroyum, sigur hann. Kannast skal eisini, um tað eru ymisk sløg av covid-19. – Vit fyrireika eina gransking, har vit skulu kanna, um tað eru fleiri sløg av koronavirus. Tað eru ábendingar um tað, til dømis eitt slag, ið spjaðir seg skjótt frá persón til persón og eitt annað, ið ikki spjaðir seg skjótt. Nú vilja vit granska tað nærri. Eg havi ta klinisku ábyrgdina av hesi verkætlanini, sigur Shahin Gaini. Kt-hjálp Hann vísir eisini á, at gott hevði verið hjá øðrum fakbólkum at funnið loysnir til ymiskt, ið hev­ ur við korona at gera, til dømis kt-fyritøkur. – Í Suðurkorea og í Kina eru fleiri kt-fyritøkur sera frammar­ laga, og tær hava til dømis gjørt tað munandi lættari og skjótari at finna fram til fólk, ið møguliga eru smittað, og tí skulu í sóttarhald. Skrásett er, hvar telefonin hevur verið, og um tú til dømis hevur sitið í einum bussi ella toki, so kann vera, at myndugleikarnir ringa til tín og biðja teg fara í sóttarhaldi, tí at kt-skipanin hevur funnið fram til, at tú ert ein av persónunum, ið ein smittaður hevur verið tætt hjá. Tískil kann telefonin nýtast sum smittuspori, sigur Shahin Gaini. Tvær milliónir doyggja í USA, um landið ikki steingir Serlæknin vísir á, at tað er ymiskt, hvussu lond gera, og hvat eydnast fyri at avmarka smittu­spjaðingina. – Vit síggja, at í Italia og Spania hevur smittan gjørt sera nógv um seg, og nógv fólk eru deyð. Men eisini í okkara granna­ londum er støðan álvarsom. Í Oslo eru fleiri hundrað korona­ sjúk­lingar á sjúkrahúsi, og heilsu­verkið hevur trupult við at klára tað, sigur hann. Hann vísir eisini á, at støðan í USA er rættiliga ógvuslig. – Nógv fólk eru deyð í USA av korona, og um Donald Trump, forseti, ikki hevði sett ógvuslig átøk í verk nú við at lata landið aftur í fýra vikur, so hava amerikanskir smittu­ serfrøðingar roknað út, at umleið 2,2 milliónir fólk høvdu doyð av sjúkuni í USA. Nú kunnu vit vænta, at talið fer at vera millum 100 og 200.000 fólk, sigur Shahin Gaini. Heilsustarvsfólk skulu ansa sera væl eftir Yvirlæknin veit eisini, at til ber ikki at at halda á at hava eitt land afturlatið. – Einaferð mugu vit lata upp aftur. Vit mugu bara ikki gera tað alt í einum, men í stigum. Serliga tey, ið arbeiða innan heilsuøkið og eldraøkið mugu ansa sær væl fyri at verja okkara veikastu, elstu og sjúkastu borgarar, sum ikki tola at fáa covid-19 sjúku, sig­ur Shahin Gaini. Ellisheim ella sjúkrahús fara eisini at verða rakt – At tað hevur eydnast væl við okkara strategi í Føroyum higartil at avmarka smittuspjaðingina, kann vera falskur tryggleiki. Tað er sera stórt sannlíkindi fyri, at smittan eisini fer at koma inn á okkurt ellisheim ella á sjúkrahús, og tá verður støðan ein onnur, sigur Shahin Gaini, yvirlækni PERSÓNSØGA: Shahin Gaini Smittan er ikki komin inn á ellisheim ella sjúkrahús enn, men vit skulu rokna við, at hon fer at raka onkrastaðni har. Og tað er vandamikið. Tá verður støðan ikki so góð