hósdagur 23. apríl 2020síða 37

FRÍGGJADAGUR 24. APRÍL 2020 SOSIALURIN 38 37 frá føroysku rottunum vórðu síðani samanborin við úrslitini frá rottum, sum vóru fingnar í 41 býum í Evropa, Russlandi og aðrastaðni kring um í heiminum. Kanningar vístu, at brúna rottan er komin til Føroyar í trimum umførum, og at tær eru komnar ymsa­staðni frá, óheft av hvørjari aðrari. Rotturnar í Suðuroy Genetisku kanningarnar av rott­ unum í Suðuroynni og Norð­oyggj­ um staðfestu tað, sum vit longu vistu frá skrivligum søguligum keldum. Rotturnar í Suðuroy kunnu hava sín uppruna í Norra, men Stóra Bretland er eisini ein møgu­ leiki (Mynd 4 og 5). Neyvt hvar í Stóra Bretlandi tær komu frá, ber tó ikki til at siga, tí prøvar av rott­ um vóru bara frá tveimum býum í Miðonglandi: Nottingham og Liver­pool. Fyri at fáa ein betri neyv­leika, er neyðugt við prøvum úr fleiri støðum í Stóra Bretlandi, ser­liga frá Skotlandi og teimum skotsku oyggjunum. Úrslitini við nútímans genet­ iskari tøkni prógva tað, sum Jens Christian Svabo greiddi í síni ferða­frásøgn. Hann greiðir frá, at tað var eitt norsk skip, sum kom frá Tróndheimi í Norra, men rendi á land á skotsku oynni Lewis. Skipsvrakið, sum var fult at rottum, rak á land í Hvalba, og við tíð tí, vóru rotturnar komnar til Suðuroynna. Rotturnar kunnu antin vera komnar um borð á skipið, áðrenn tað fór úr Norra, ella eftir at skipið hevði rent á land á skotsku oynni. Bæði eru møgulig. Tað kann eisini hava verið ein blanding av rottum frá báðum londunum. Hesi sporini síggjast aftur í teimum nútímans genetisku kanningunum, sum vit nú hava gjøt av eftirkomarunum hjá rottunum, sum komu til Suðuroynna fyri 250 árum síðani. Rotturnar í Norðoyggjum Genetisku kanningarnar av rott­ unum í Norðoyggjum vístu, at tær hava sín uppruna í Stóra Bretlandi ella møguliga úr Suðuroy (Mynd 4 og 5). At kanningarnar vísa, at rotturnar í Norðoyggjum møgu­ liga er komin úr Suðuroynni, er kanska ikki so løgið. Vit vita, at rotturnar har norðuri fyrst komu til Norðdepils á Borðoynni. Tað var um ár 1900. Hagar komu tær við norðmonnum, sum høvdu hvalastøð í Norðdepli. Um sama mundi, høvdu norðmenn eisini hvalastøð í Lopra í Suðuroynni, og helst hava norsku hvalabátarnir, og eisini onnur skip, siglt í millum hesar báðu norsku hvalastøðirnar, og tá er óivað onkur rotta eisini komin norður við frá Lopra til Norðdepil. Eisini hesi sporini kunna nútíðar genetiskar kann­ ingar finna fram til í dag, 120 ár eftir at hvalastøðin í Norðdepli lat aftur. Rotturnar í Havn Tað mest óvæntaða úrslitið í teim­um genetisku kanningunum kom frá rottunum í Havn. Í bókini ”Indberetninger fra en Reise i Færø 1781 og 1782”, greiðir Jens Christian Svabo frá, at rotturnar, sum komu til Havnar í 1769, møguliga komu úr Suðuroynni, hagar tær vóru komnar eitt ár frammanundan. Okkara kanningar vístu tó, at rotturnar, sum komu til Havnar, eitt ár eftir at tær vóru komnar til Hvalbiar í 1768, ikki eru komn­ ar úr Suðuroynni, sum fyrr hildið, men at talan hevur verið um eina sjálvstøðuga innrás av ´”nýggjum rottum”, sum komu úr Stóra Bretlandi (Mynd 3, 4 og 5). Rott­urnar hava síðani spjatt seg norður eftir oynni, hiðani tær so eisini eru komnar til Eysturoynna og Vágar eini 7 til 10 ár seinni. Hetta er nýggj vitan fyri okkum, og hetta høvdu vit ikki vitað, um gen­etisku kanningarnar ikki vórðu gjørdar. Kanningin vísir eisini, at tað er stórur munur á genetisku egin­ leik­unum hjá rottunum á teim­ um sjey oyggjunum í Føroyum, har rotturnar í dag eru. At tað er genetiskur munur millum oyggj­ ar­nar vísir, at tað er lítið samband í millum rotturnar á teimum ymisku oyggjunum. Hetta er av stór­um týdningi at vita, um vit einaferð í framtíðini fara undir at týna rottuna í Føroyum. Tá ber betur til at taka eina oyggj í senn, og síðani fara undir at týna rotturnar á næstu oynni, av tí at sambandi millum oyggjarnar er so lítið. Keldur: E. E. Puckett, E. Magnussen, A. K. Liudmila, T. M. Strand, A. Lundkvist, and J. Munshi-South (2019). Genomic analyses reveal three independent introductions of the invasive brown rat (Rattus norvegicus) to the Faroe Islands. Heredity, Publised online 09 Aug 2019. L. Zeng, C. Ming, Y. Li, L. Y. Su o.f. (2018). Out of Southern East Asia of the Brown Rat Revealed by Large- Scale Genome Sequencing. Molecular Biology and Evolution 35 (1):149-158. E. E. Puckett, J. Park, M. Combs o.f. (2016). Global population divergence and admixture of the brown rat (Rattus norvegicus). Proceedings of the Royal Society B-Biological Sciences 283 (1841. 0 5 10 km Hvalba 1768 * * * * Sumba 1771 Saksun 1779 Haldórsvík 1776 Norðdepil uml. 1900 Sørvágur 1779 Miðvágur 1780 Viðareiði 1904-1910 * Eiði 1776 * Haraldsund 1914 FUGLOY SVÍNOY VIÐOY BORÐOY KUNOY KALSOY EYSTUROY STREYMOY VÁGAR MYKINES KOLTUR HESTUR NÓLSOY SANDOY SKÚVOY STÓRA DÍMUN SUÐUROY LÍTLA DÍMUN Tórshavn 1769 7˚W 62˚N * * * * * Mynd 3: Spjaðingarmynstrið hjá rottuni í Føroyum, grundað á skrivligar keldur. Fyrstu rotturnar komu til Hvalba. Hetta var í 1768. Haðani spjaddu tær seg: fyrst til Havnar og hiðani norður eftir Streymoynni. Síðani til Eiðis og restina av Eysturoynni. Seinni komu tær til Vágarnar. Um aldaskiftið, ár 1900, komu tær eisini til tríggjar av Norðoyggjunum. Í dag er rottan at finna í sjey av teimum 18 føroysku oyggjunum. Streymoy Eysturoy Vágar Borðoy og Viðoy Suðuroy Mynd 4: Føroysku rotturnar skilja seg genetiskt frá hinum rottunum í Evropa. Rotturnar, sum í dag eru í Streymoynni, Eysturoynni og Vágum fella saman í ein “klump”. Hetta vísir, at tær eru rættuliga líkar genetiskt og hava ein felags uppruna. Rotturnar í Suðuroynni og Norðoyggjum liggja í hvør sínum klumpi. Tær eru ymiska frá hinum føroysku rottunum og hava eisini ein annan uppruna. Myndin vísir eisini, at tær føroysku rotturnar eru genetiskt ymiskar frá rottunum í Skandinavia og Evropa. Serliga eru tað rotturnar í Streymoynni, Eysturoynni og í Vágum, sum bregða frá hinum. Mynd 5: Rotturnar í Føroyum eru genetiskt ymiskar (mynd A). Rotturnar, sum eru fingnar í teimum sjey bygdunum Streymoynni, líkjast allar genetiskt (appilsingult, til vinstru á mynd C), og eru eisini rættuliga líkar teimum í Vágum og í Eysturoynni (grønt, til vinstru á mynd C). Rotturnar á hesum trimum oyggjunum hava sí uppruna í Stóra Bretlandi. Rotturnar á Viðoynni og Borðoynni (myrkablátt, til vinstru á mynd C) og tær í Suðuroynni (ljósablátt, til vinstru á mynd C) skilja seg tó týðuliga frá rottunum á hinum trimum oyggjunum og hava helst sín uppruna í Stóra Bretlandi ella úr Norra. TIL FØROYAR M