týsdagur 30. juni 2020síða 25

25 Mikudagur 22. oktober 2014 · Nr. 120 Sosialurin Mikudagur 1. mai 2019 · Nr. 49 Mikudagur 1. juli 2020 · Nr. 51 sleppa frá, “fyri ein leting frá barni av”. Heini og Poli Ein serstakan vinmann frá barni av hevur Heini enn, og tað er Poli hjá Ingdori, teir vóru sum lív og ein sál - hó­ast so ólíkir í stødd og skapi. Heini rann upp í slokk (186 cm); með­an Poli er tætt­ur og krúll­ut­ur, sum liggur til ta ætt­ar­grein, ið minn­ir mest um mynd av Nólsoyar-Pálli í “Við ókun­ n­ug­um fólki til Kirkju­bø­ar” eft­ir Jóannes Pat­urs­son. Tað er ikki tal á teim skálk­a­brøgd­um, ið hesir báðir jassarnir framd­u frá fjøru til fjals: Spældu við krút, sum mundu svið­ið høvd­ið av Pola, og Heini, sum skeyt ein píl í eyg­að á góðu ommu síni, so blóð­ sprænur stóð frá (beint oma­n f­yri sjálvt eygað, tí­ bet­ur), og tá bleiv Heini - fyri eina ferð skuld – buk­ að­ur av. Men, Olevina, omman, (ið var gift við Heina av Heyg­um og 38 ára gom­ul sat eftir við 7 børnum sum sjó­mans­einkja í 47 ár) segði bara: “Noy, Hoyni og Poli, tað eru tvoyr fitt­ir smá­ dreing­ir – men toyr eru bar­astani komnir í - ið so ringt orð!”. Til skips og út í heim Heini var ein túr til skips við slupp­ini “Keflavík”, sum Viggo Dam í Skúl­a­ num førdi. Hesin túr­ur kundi fylt eina heila bók hjá Heina. Haldor, pápi Heina, gav hon­um tá tey vísu ráð: “Heini, tú fært at hoyra við­ merk­ingar í lug­ar­i­num um skip­aran og hinar um­borð; men legg tær hetta eina við: “Ger tú tær tína egnu meting og statt við hana!”. Eini ráð, sum hava fylgt Heina fyri lívið. Heimafturkomin und­an Ís­landi helt Heini so saman við 2-4 vest­menn­ing­um avstað yvir til Norra at grava eftir silvuri í Kongs­ bergi, og um alt hetta - og mangt afturat – finst gjøll­ iga frá­sagt í góðu bók­um hansara. Samanumtikið Vit bæði Annelena - og iva­ leyst øll tey mongu starvs­ fólk­ini hjá Lands­verk­frøð­ in­g­inum og mong onn­ur við um alt landið - ynskja tær og tínum til lukku við deg­num og fram­hald­andi blíð­an byr við hesi sam­ feldu heilsu - at tað hevur ver­ið ein sonn fragd, at hava lært teg at kenna í ár so mong. Heini verður burt­ur­ stadd­ur føð­ing­ar­dagin, tí hesi orð. Arnstein Niclasen Týskvøldið 7. juli klokk­ an sjey verður al­menn bókaframløga í Løks­høll í Runavík, har Eyst­ur­oyar kirkjubók 1687-1832 og Eyst­ur­oyar kirkjubók 1832-92,verða lagdar fram. Hesar eru tær fyrstu í ritrøðiði av øll­um føroysku kirkju­bóku­num fram til 1892. Jákup Reinert Hans­en, lektari á Fróð­skap­ar­setr­i­num, fer at greiða frá. Ritstjórin Johan G. Mikkelsen fær handað fyrstu eintøkini Í Føroyum er alstórur áhugi fyri ætt­argransking. Hetta er væl skilj­andi, tí vit vóru so fá og ofta møttu vit skyldfólki.  Nógv eru tey, sum royna at leita eftir forfedrum í goml­um skjølum, og tey sum hetta gera, eru í veruleikanum søgu­frøð­ing­ ar, tí tað søgufrøðingar gera, er at finna fram til søguligar keld­ ur, lesa tær og tulka tær so tær siga okkum nakað sum ávirkar okk­a­ra dagliga lív. Umráðandi er at sleppa fram at teim­um søguligu keldunum. Tær eru tíbetur oftast væl goymd­ar í søvnum, har til ber at lesa tær. Fyri at fáa gagn burt­ur úr teimum verður um all­an heim roynt at skriva hesar keld­ur av og fáa tær prentaðar, so fleiri kunnu fáa at vita hvat ið stend­ ur í teimum. Tíbetur eru nógv­ar slíkar søguligar keldur út­givn­ ar, og við at lesa hesar á­lít­andi avskriftir ber til at fáa at síggja hvat ið keldurnar í ver­u­leik­anum siga og út frá teimum tulka hvat ið er hent í farnum tíð­um. Vit føroyingar eru í tí hepnu støðu, at Jákup Jakobsen fyri meir enn hundrað árum síðani gav út Føroyskt fornbrævsavn við øllum varðveittum mið­ald­ ar­skjøl­um. Harnæst høvdu vit Ein­ar Joensen, sum skrivaði av og gav út løgtingsbøkurnar frá 1615-1690. Uttan hesar keldur hevði illa staðið til við okkara møgu­leikum fyri at skriva gomlu søgu okkara.  Nú er farið undir eitt miðvíst ar­beiði við at skriva av og prenta okk­ara kirkjubøkur. Hetta eru tær bøkur, har sókn­ar­prestarnir við miklum nær­lagni við fjøðurpenni hava skriv­að øll tey í, sum teir doyptu, og hvussu lagna teirra var líka til tey doyðu. Hetta var ásett í norsku lóg, sum kom í gildi í Før­ oy­um í 1688. Men longu árið fyri var prósturin á Nesi, sum var sókn­ar­prestur í Eysturoynni, farin undir at skriva kirkjubók fyri alla Eysturoynna. Henda bók er tann einasta av teimum fyrstu kirkj­u­bókunum, sum er varð­veidd. Allar hinar hava verið skriv­aðar, men eru misfarnar av sliti og eldsbruna.  Tað er eitt alstórt arbeiði, sum pres­t­arnir her hava útint sera sam­vitsk­u­fult undir ringum um­ støðum. Vit kunnu harmast um, at onkur glopp eru, men tað sum varðveitt er, sigur forvitnum nú­ tíð­ar­granskarum av ætt og søgu ein hóp um tað sum hendi okk­a­ ra forfedrum í hesum tíð­ar­skeiði.  Hesar kirkjubøkur hava verið atkomuligar á lands­skjala­savn­i­ num, og hava verið nógv lisnar, og tað er at fegnast um. Men tær eru broysknar og tørvur er á kostn­að­armiklum umvælingum fyri at tær ikki verða slitnar upp. Fyri at lætta um eru myndir tikn­ ar av teimum og lagdar út á al­ nótina. Hetta hevur gjørt til­farið lættari at koma til. Her er tó ein stórur vansi, at flestu av teimum eru skrivaðar við gaml­ari skrift, sum ikki hevur verið nýtt í skúlunum síðstu hundrað ár­ini. Fyri at lesa hesa skrift er neyð­ ugt at læra seg hana, og hetta forðar mongum at fara und­ir at fáa gagn av hesum skjøl­um.  Tørvur er tí á, at onkur ger sær tann ómak at seta seg niður at gera tað sama arbeiði, sum Ják­up doktari og Einar prentari gjørdu við okkara gomlu skjøl og skriva tey av og leggja tey fram á prenti við nútíðarskrift.  Tað er umráðandi at leggja fyri við kirkjubókunum, tí tær eru størsta keldan til lív og lagnu hjá okka­ra forfedrum. Vita vit hvat s­tendur í teimum, ber til at knýta tann kunnleika, sum aðr­ ar keldur geva, til at fullfíggja mynd­ina av søgu Føroya. Men hetta tóktist ógjørligt, tí tilfarið er so stórt, at tað kom fáum til hugs, at tað yvirhøvur bar til. Men so kom bjargingin. Petur Mart­in Rasmussen skrivaði av elstu kirkjubøkurnar í Suð­ur­ streym­oy við einum stíli, so tað bar til hjá leikum og lærdum at leita í teimum og síggja hvørji fólkini vóru. Hetta var eygnariv, og honum á baki kom Poul Andre­asen við Suðuroyar elstu kirkj­u­bók. Ein av teimum, sum hevur fing­ið íblástur frá hesum slóð­ brót­ar­um, er Johan G. Mikk­el­ sen. Hann er úr Svínoy, og fór fyri mongum árum síðani at skriva av kirkjubøkurnar í Norð­ oyggj­um. Hann var fastur gestur á lands­skjal­a­savninum og kom eft­ir, at ongar avskriftir vóru av fleiri av hinum kirkjubókunum. Tí fór hann eisini undir at skriva Eyst­ur­oyar kirkjubók av, og sá tá, at nógv av tí, sum skuldi sta­ð­ið í Norðoya kirkjubók, als ikki stóð har, men bert í Eyst­ ur­oyar kirkubók. Fyri at kunna gera Norðoya kirkjubók rætta, var tí neyðugt at gera Eyst­ur­ oy­ar kirkjubók liðuga, og er tað atvoldin til, at Eysturoyar kirkj­ u­bók nú verður løgd fram sum tann fyrsta í ritrøðini við øllum kirkju­bókunum í Føroyum fram til 1892. Hetta ár kom eitt nýtt slag av kirkjubókum fyri all­ar Føroyar. Almenningurin slepp­ur ikki at lesa kirkjubøkur fyrr enn áttati ár eru farin, so tað verð­ur ein onnur verkætlan fyri tíð­ar­ skeiðið 1892-1940. Í hesum útgávum er ein stíl­ur, har yvirlit ikki bert er yv­ir per­ sóns­nøvn, men eisini yvir stað­ ar­nøvn. Har ber tí til at síggja hvussu samskiftið er millum bygd­ir og oyggjar í Føroyum í hes­um tíðarskeiði. Tann sum hev­ur í hyggju at fáa at vita hvat ið er hent í heimbygdini, kann tí fáa holla vitan við at kaga í hesar prent­aðu bøkurnar.  Fult gagn fæst tó ikki burt­ ur úr hesum bókum, fyrr enn ætlanin er fullfíggjað, so­leið­is at Norðoyggjar, Vágar, Norð­ streym­oy, Suðuroy, Sandoy og Suð­ur­streymoy eisini eru komn­ ar upp á prent. Vónandi sæst skótt ljós í tunnilsmunnanum! Onkur spyr kanska hví vit ikki bara gera hesar bøkur at­ kom­u­ligar á alnótini. Orsøkin er tann, at allar royndir vísa, at tøkn­i­liga gongdin er so skjót, at tað sum er nøkur ár gamalt, ikki er at­komuligt. Øðrvísi er við eini prent­að­ari bók. Vit kunnu í dag lesa tað Jákup Jakobsen skrivaði fyri hundrað árum síðani, men var henda útgáva bert á netinum var vandi fyri at eingin slapp fram at henni um nøkur fá ár. Fyri at fram­tíðartryggja avrikið er tí ney­ð­ugt at fáa tað prentað. Tað er Felagið Varðin sum gev­ur bøkurnar út. Hetta hend­ ir í samband við, at tað 17. des­ em­ber 2021 eru hundrað ár liðin síð­an síðsta hefti av fyrsta bindi Varð­ans kom út. Hesa øldina hev­ur hetta rit verið kyndilin í ment­an­ar­lívi Føroya, har okkara fremstu skrivandi menn hava tik­ið til orðanna.  Mentanarrit eru um allan heim, men ofta er teimum vátt undir føti, og tey koma og fara. At vit hava eitt mentanarrit, sum er kom­ið út í hundrað ár, er tí eitt und­ur­verk. Hetta er bara tí ótrú­ ligu undirtøku fyri at takka, sum Føroya fólk hevur sýnt hesum tiltaki.  Felagið Varðin hevur givið mang­ar bøkur út hesi hundrað ár­i­ni, eitt nú ta fyrstu føroysku orða­bókina.  Nú helt felagið, at vit skuldu geva Føroya fólki nakað aftur fyri ta undirtøku, sum tjóðin hev­ur veitt okkum, og hvat kundi verið betri enn at givið út upp á prenti eitt verk, har hvør ein­asti føroyingur kundi síggja hvørj­ar forfedrar hann hevði? Onkur heldur kanska, at tað er nógv fyri hjá einum før­oysk­ um mentanarforlagi at geva út eina bók skrivaða á donskum. Men tey fólk, ið her eru nevnd, eru før­oy­ingar. Tey lærdu ikki at skriva før­oyskt, men tey dugdu so væl at tosa tað, at tey hildu mál­i­num uppi hóast allan tann á­gang, sum tí var fyri. Hetta var eitt ótrúligt bragd. Tað er tí teimum fyri at takka, at vit í dag yvirhøvur hava nakað før­ oysk mál. Tí er øll orsøk til at hava stóra virðing fyri hvørjum einasta av teimum, sum hava gjørt hetta bragd. Eitt annað vit kunnu læra av hesi søguligu keldu er at tað ikki er nakað nýtt at útlendingar koma til Føroyar og festa búgv her. Men føroyska mentanin er so sterk, at børn teirra ger­ ast rætt­i­lig­ir føroyingar. Hetta megn­aðu ættfedrar og -ætt­møð­ ur okkara hóast vit bert vóru fimm túsund í tali. Hetta avrik kann vera okkum ein fyrimynd í teim­um avbjóðingum, okkum nú eru fyri. Framløgan av Eysturoyar kirkj­u­bók 1687-1832 og henni fyri ári­ni 1832-1892 verður í Løkshøll týs­kvøld­ið 7. juli klokkan sjey. Hes­in dagurin er gamla jóansøka. Tá kirkju­bókin tók við í 1687 nýttu vit julianska kalendaran, sum Jul­ius Cæsar setti í gildi ár 44 fyri okkara tíðarrokning. Í 1500-tali­num fann Gregor pávi út av, at tíðarrokningin var skeiv, og ár 1700 tóku vit við tí gre­g­o­r­iansku tíðarrokningini, so­leið­is at jóansøkan varð flutt trett­an dagar nærri longsta dagi. Men framvegis komu fólk til Varmakeldu á gomlu jóan­søku­ nátt, tí tá gav varma vatnið heils­ u­bót. Tað er tí hóskiligt at hava hetta tiltak á gomlu jóansøku og nýta høvið til at geva ment­an­ arlívi okkara heilsubót við hesi dygd­ar­góðu keldu. Felagið Varðin Framløga av Eysturoyar kirkjubókum Dømi úr krikjubók