hósdagur 16. juli 2020síða 17

FRÍGGJADAGUR 17. JULI 2020 SOSIALURIN 56 17 hvat hugskygni velja vit so at fylgja úr rúgvuni av meiningum? Er tað persónliga fatanin hjá valds­menniskjum sum Trump, Putin ella norðurkoreanska Kim, sum skulu tendra nýggjar vit­an­ arvitar í heiminum, ella skulu tey, sum valda, arbeiða sam­svarandi vísindagrundaðari próvførslu? Vísindafólk eru myndug­leiki á sínum fakøki, eins og skipsførarar eru myndugleiki at føra skip. Tí er umráðandi, at sam­felagið, politiska skipanin, almennir og privatir stovnar gagn­nýta ser­ frøð­ina og menna vísinda­grund­ aðar tilgongdir. Sjálvsagt skal ein og hvør í einum frælsum og fólka­ ræðisligum landi gera sær sína egnu meting og lívsáskoðan, men alt við máta. Eisini við tollynd­in­ um. Evolutiónslívfrøðingurin og vísindarithøvundurin, Richard Dawkins, lýsti avnoktanina av tí opinlýsa og granskingargrundaða veruleikanum soleiðis: ”Of course we should be open-minded, but not so open-minded that our brains fall out!” Vísindalig uppaling Gransking á føroyska universit­ et­inum er í menning, og sein­ astu fimm árini er talið á vís­indaligum greinum í dygd­ argóðum javnlíkamettum tíð­ ar­ritum tvífaldað. Tað verður granskað nógv meira fjølbroytt og í samstarvi við aðrar stovnar. Miðling av gransking er eisini bøtt, og serfrøðingar eru í dag í størri mun í starvi á almennum stovnum og í privatum fyritøkum. Men okkum tørvar betri sam­ skipan av føroyskari gransking, og okkum tørvar betri vísindaligt “dannilsi”. Fólka- og miðnámsskúlar eiga at skipa ítøkiliga frálæru í, hvat vitan er, eiga at kveikja forvitni og undran, umframt at læra grund­leggjandi vísindalig hátta­ løg. Ein sterkari vísindalig upp­ aling gevur betri innlit og størri ábyrgd. Tí hvussu kanst tú til dømis gerast tilvitaður og virkin, tá tað ræður um teir ógvusligu umhvørvisavbjóðingarnar, sum standa fyri framman, um tú lítið og einki veit um náttúruna? Um tú ikki kennir blómurnar ella fuglarnar í haganum, um tú ikki veit, hvat vindur, ljós og myrkur eru, hví árstíðirnar ella flóð og fjøra skifta, sum tær gera, ella menningarsøguna hjá lívinum og tær sjálvum? Miðlarnir eiga at duga betur at miðla gransking og at skilja ímill­um tilvildarligar kanningar og vísindaliga gransking, og okk­ um tørvar ein almennan gransk­ ing­arpolitikk og eitt greiðari út­ spæl frá myndugleikunum um, hvat Føroyar ætla við vísindi og gransk­ing. Sjálvsagt skal ein og hvør í einum frælsum og fólka­ ræðisligum landi gera sær sína egnu meting og lívsáskoðan, men alt við máta Tí hvussu kanst tú til dømis gerast tilvitaður og virkin, tá tað ræður um teir ógvusligu umhvørvisavbjóðingarnar, sum standa fyri framman, um tú lítið og einki veit um náttúruna?