hósdagur 22. oktober 2020síða 29

Nógv hava seinárin av koronu Hálvt ár eftir, at tey vórðu smittað við koronu, eru fleiri føroyingar enn plágaðir av sjúkueyðkennum. Serliga er tað møði, trongd og vantandi smakkisansur, sum fleiri framvegis dragast við. Eftir Dagmar Joensen-Næs Næstan øll, sum vórðu smittað av koronu í fyrstu bylgjuni í vár, hava verið við í eini granskingarætlan um sjúkueyðkenni, sum Maria Skaalum Petersen og Pál Weihe á Deildini fyri Arbeiðs- og Almannaheilsu hava staðið fyri. Meðan tey smittaðu sótu avbyrgd í sóttarhaldi, vórðu tey annan hvønn dag uppringd av læknum og spurd, hvørji sjúkueyðkenni tey høvdu. Tey flestu, ið vórðu smittað í vár, høvdu mild sjúkueyðkenni. 11% høvdu als eingi sjúkutekin. Bert nøkur heilt fá gjørdust so sjúk, at tey máttu inn­ leggj­ast. Eftir at tey smittaðu vóru loyst úr sóttarhaldinum, vórðu tey, sum høvdu játtað at vera við í gransk­ing­ar­verk­ ætlanini fleiri ferðir uppringd av lækn­um og læknalesandi og spurd, um tey framvegis høvdu sjúku­eyð­ kenni. Maria Skaalum Petersen hevur síð­ ani greinað sjúkueyðkennini. - Tey mest vanligu sjúkueyðkennini í byrjanini vóru møði, fepur og høv­uð­ pína. Tað eru sjúkueyðkenni, sum líkjast vanligari influensu. Men síð­ani fingu vit eisini fleiri fráboðanir um, at fólk høvdu mist smakki- ella lukti­ sans­in, sum ikki er eitt eins vanligt sjúku­eyðkenni, sigur hon. Í september vórðu øll, sum vórðu smittaði í vár og luttóku í gransk­ing­ arverkætlanini, boðin til heilsu­kann­ ing á Deildini fyri Arbeiðs- og Al­ mannaheilsu. - Kanningarnar hava víst, at nógv, kanska beint undir helvtin, framvegis eru ávirkaði av koronu, hóast hálvt ár nú er liðið, síðani tey vóru sjúk. Fleiri kenna seg móð ella trong, og fleiri hava enn ikki fingið serliga smakki­ sansin aftur. - Onnur seinárin sum vánaligt minni og vantandi evni at hugsavna seg hava eisini verið nevnd, men tað er ov tíðliga at siga nakað enn um hetta enn, sigur Maria Skaalum Petersen. Les meira um gransking av sein­ár­in­um á síðu 3. Tey flestu, sum vórðu smittað við koronu í vár, hava í heyst verið til kanning á Deildini fyri Arbeiðs- og Almannaheilsu. (Mynd: Maria Skaalum Petersen) VÍSINDAVØKAN verður 6. november Smittuapp hevði funnið tey smittaðu skjótari Føroyskir myndugleikar eiga at taka stig til at fáa eina føroyska smittuapp sum skjótast. Tað hevði gjørt smittusporingina munandi skjótari og lættari, heldur Hannes Gislason, professari í samskiftis- og kunningartøkni. Eftir Dagmar Joensen-Næs Fleiri lond brúka appir sum amboð at finna folk, ið kunnu verða smittað við COVID-19. Smittuappir geva fólki, ið eru smittað við koronuvirus, møgu­leika at boða øðrum frá, sum tey hava havt samband við, at tey kunnu vera smittað og eiga at lata seg kanna. Í millum annað Danmark og Íslandi verða smittuappir nógv brúktar til at spora smittu. Serliga í Íslandi hava tey havt stórt gagn av appini. Í Føroyum hevur enn einki verið gjørt fyri at fáa eina tílíka app. Hetta heldur Hann­ es Gislason, professari í kunn­ ingar- og samskiftistøkni, lítið um. - Eg havi skilt, at hetta er eitt amboð, sum liggur í skuff­ uni, men sum ætlanir ikki eru um at taka fram enn. Men tað er júst nú, vit eiga at gera tað. Tað er í friðartíð, at tílík stig eiga at verða tikin. Og hesar appir hava víst seg at vera sera gagnligar aðrastaðni, sig­ ur hann. FÁA BOÐINI ÚT BEINANVEGIN Hannes Gislason ivast ikki í, at tað hevði gjørt smittu­spor­ ingina lættari og skjótari, um føroyingar eisini fingu eina smittuapp. - Tað hevur stóran týdning fyri smittuspjaðingina, at vit finna og avbyrgja tey smitt­ aðu, áðrenn tey smitta onnur. Gera vit ikki tað, kunnu vit brádliga fáa ein høgan vøkst­ ur. Tað kann henda, hóast vit hava lág smittutøl, tí fólk kunnu vera smittað uttan at hava sjúkueyðkenni, og so kann ein smittuketa fara í gongd, áðrenn vit náa at gera nakað við tað, sigur hann. - Tann hátturin at spora smittuna, ið verður brúktur í Føroyum, tekur tíð. Fyrst skal ein listi gerast yvir, hvørji fólk tann smittaði hevur havt sam­band við. Síðani skal list­ in latast inn og eftir­kann­ast av øðrum, sum so skulu ringja til tey, ið standa á listanum. - Høvdu vit havt eina app, hevði tann smittaði bein­an­ vegin kunna givið boðini víð­ ari til øll, sum hann hevði verið saman við, um tey eisini høvdu smittuappina, sigur Hannes Gislason. Danska smittuappin hevur ikki altíð riggað so væl, men hon er munandi betur nú. - Teir byrjunartrupulleikar, ið hava verið, eru rættaðir nú, og hon verður alla tíðina bet­ ur. Tað er eingin orsøk at halda, at vit ikki kunnu fáa eina vælvirkandi føroyska smittu­app. - Eg eri rættiliga vónsvikin av, at vit í Føroyum ikki hava viljað hugt meira at tí tøkni, ið er tøk. Vit eiga at brúka tey amboð, ið kunnu hjálpa við smittu­sporingini. Fyri tað um vit tvær ferðir hava megnað at sligið koronubylgjuna nið­ ur, so er ikki vist, at vit altíð fara at klára tað. Um tað hend­ir, at vit missa tam­ar­ haldið á smittuketunum, hevði tað hjálpt ótrúliga væl at havt eina app, sum ávarar fólk um, at tey hava havt sam­ band við ein, ið er smittaður, sig­ur Hannes Gislason. Les um dátuvísindaliga gransking av smittutølum á síðu 8 og 9. Korona gav rúmd til tankar um trúgv Umleið 150 føroyingar doyðu av meslingum í 1846: Snikkarin smittaði næstan øll í Føroyum 14 10