fríggjadagur 26. februar 1999síða 8

8 tíðindablaðið Nr. 39 — 26. FEBRUAR 1999 Eingin eyðkvæmistilburður sidan 1995 Tey seinastu 5 árini er eingin eyðkvæmistilburður skrásettur í Fóroyum. Í ødrum londum er talið av tilburðum harafturímóti vaksið seinastu árini. Tó er vón kanska fyri hesar eyðkvæmissjúklingar, tí ein viðgerðar- háttur er funnin, ið minkar um talið av deyðstíttleikan. Men henda viðgerð er kostnaðarmikil og hevur nógv hjáárin við sær. Føroyar Í Førovum eru eingir nýggir eyðkvæmis (AIDS)-tilburðir fráboð- aðir síðani 1995. | Føroyum hava 7 fólk fingið staðfest sjúkuna eyð- kvæmi (AIDS). 6 fólk í Føroyum eru deyð av sjúk- uni. Umframt hesi 7 er kunnleiki um 9 HIV-positiv fólk, sum ikki hava fingið eyðkvæmi. Onkur av hesum kunnu tó hava una, uttan at um tað, av fingið sjúk- vit eru kunnað at tey kunnu vera flutt av landinum, ; 8 } V Grønland > 1 i i FR FR < É } island 4 i Danmark 744 B eg R 1 % í ferð ødan tann AR i 3 SVÍI Serkøn meta talið á fólki. smittað við HIV, í Danmark dag at liggja um 3 - 6 tús en stor OVISSd4 er um verður KNapp HIV -pos:- avistur un tivur personu dagin í Danmark Lagt skal verða aftrat, at meðan tað í byrjanini av eyðkvæmisfarsóttini í Dan- mark at siga bert snúði seg um mannfólk, so vísa tølini seinnu árini eina ávísa broyting í mynstrinum. Triðja ársfjórðing 1998 vóru til dømis funnir 27 HIV-positivir menn og 13 kvinnur. Onnur lond i Europa Talið á eydkvæmistilburd- um í summum ødrum euro- peiskum londum sæst í talvu 4 Heimurin sum heild Eyðkvæmisstøðan versnar framvegis í stórum kring heimin. Hvønn dag verða umleið 16.000 menniskju smittað við HIV, og kortini eru vit framvegis bara við byrjanina av hesi farsótt. Talið á livandi HIV-smittað- um í dag verður mett at vera umleið 35 milliónir. Stóra talið av smittaðum kemur at endurspegla seg í skjótt økjandi tali av eyð- kvæmisraktum eftir alda skiftið. Nú við endan av 990-árunum verður rokn iksnum TOIK eyð SI SI á } KA C i É Í Í is N } - i HVAT ER EYDKVÆMI ? i 3 } D * * » D MSTØO í € 5. ið evi erð TIN DDU 3 evni. sum royna at gera av við smittuevnið. Við flest- um smittandi sjúkum eydn- ast hetta, og tá ið andevnini hava gjørt arbeiðið sítt, so smittar ein ikki longur. Og í fleiri forum verður ein tå ikki sjúkur aftur av somu smittandi sjúku Tey, ið verða smittað við HIV, framleiða næstan oll andevni móti hesum. Hetta merkir tó ikki, at virusið doyr, og at smittan heldur uppat, sum vanligt er við virusígerðarsjúkum. Hesar serligu umstøður bera í sær, at ávísing av HIV-andevni í blóði vísir ikki bert, at fólk- ið er vorðið smittað við HIV, men eisini at hann ella hon kunnu smitta onnur. Smittuførid varir helst alt lívið. IGERÐARTIÐ, SJUKUTEKIN OG VIÐGERÐ Mett verður, at um 50% av teimum, ið eru smittað og ikki fáa viðgerð, fáa eyð- kvæmi innan 10 ár eftir, at tey eru smittað, og at restin helst fær sjúkuna seinni. HIV-igerdarstødan kann standa við leingi -ofta fleiri ár- uttan sjúkueyðkenni. Aðrenn sjúkan eyðkvæmi verður staðfest, kunnu fleiri sjúkutekin vera, ið hava varað í fleiri mánaðir, eitt nú soppasjúka í munni. ring mødi, nógvur fepur, ringur sveitti um náttina, ringt lívs- yki (diarré), fólk fara aftur uttan kenda orsøk. hovnir hálsi og ir, serliga á ir hondum. Seinni. tá ið í HVS KOMA avIsar ígerðarsjúkur ell t} , , På sur tllkynjaður vøkst LV SjUKUNI er kostnaðarmikil. Li tíðin við ongari viðgerð hjá fólki við eyðkvæmi er meðal bert nøkur heilt fá ár. Hetta, at støðugt fleiri fáa sjúkuna, sýnir okkum, at tað tíverri gerst alsamt meira týdningarmikið at vera á varðhaldi, og skal tí her enn einaferð verða sagt frá um, hvussu HIV-virus spreiðist og um, hvussu ein kann verja seg móti smittu. HVUSSU SPREIÐIST VIRUS ? HIV smittar við kynsligum sambandi og við blóði og ávísum blóðúrdráttum. Smitta frá móður til barn kann henda í lívmóðrini ella í sambandi við fødingina. Tann langa tíðin, sum gongur, frá tí at eitt fólk er smittað, og til sjúkueyð- kennini fyri HIV-smittu vísa seg, ber í sær, at stórur vandi er fyri, at smittað, sum kenna seg heilt frísk, kunnu smitta onnur. Tað hevur týdning at leggja áherðslu á, at smitta ikki verður borin manna millum á annan hátt, enn her er nevnt. Tí er gott at vita hetta: HIV smittar ikki av van- ligari samveru manna mil- lum. Ikki er vandamikið at nerta við ein, ið er smitt- aður. Vandi er eingin av at taka onkran lut, sum smittað fólk hevur nomið við. Smittan verður ikki borin gjøgnum luftina. Smittan verður ikki borin við mati. Vit kenna ongan tilburd, har ið smitta er hend við at drekka av sama glasi ella av at nýta sama toalett sum hin sjuki Eingin verður smittaður av baðivatni, sum sjúkling- urin hevur verið Eingin kunnleiki er um, at nakar er vorðin smittaðu av at kyssa annan á munni! HVØRJI ERU ! SERLIGUM VANDA FYRI AT VERÐA SMITTAÐ VIÐ HIV? A vísir bólkar av fólki eru í serligum vanda fy smittað at verða seg um Tad snýr hesar bólkar i Samkyndir (homoseksu ellir) menn (menn, ið hava menn) Tvíkyndir (hjáseksuellir) menn (menn, ið hava [1 ligt samband við bæði samband við Fólk, 10 vannýta rúseitur við at spræna tað innanæðra („stikknarkomanar“). Fólk við bloðarasjúku. Fólk frá Haiti og afri- kanskum londum. Tey, ið hava kynsligt sam- Høgni Debes Joensen, landslækni við so få fólk sum gjørligt. Best er í kynslívinum bara at halda seg til eitt fólk. Serliga týdningarmikið er ikki at hava tilvildarlig kynslig sambond. Nýtsla av hít. Tað er greitt. at HIV ikki kann fara igjøgnum veggin í eini hit, og rett nýtsla av hít minkar tí í stóran mun um smittuvandan. Samlega gjøgnum gatið (baktarmin) eigur ikki at verða framd, av ti at tað ber við sær serligan vanda fyri løsti av slímhinnum. Tey, ið vannýta rúseitur til innspræningar, mugu ongantíð býta sprænur ella nálir sínámillum. Fóik við vandaatferð mugu ikki geva blóð, sáð ella yrkisgøgn (organ). TEIMUM, IÐ LEITA SAMBAND VIÐ PROSTITUERAÐ Halt teg frá samlegu við prostituerað. Nýtið íð hvussu er altíð hít. band við fólk í oman- fyrineyndu bólkum. TIL TEIRRA VIÐ VANDAATFERÐ Tey, ið hava vandaatferð, skulu vita, at vanda fyri kynsligari smittu við HIV slepst bara heilt undan við at halda seg frá kynsligum sambandi, ið ber í sær sam- band millum slímhinnur og millum sáð og slímhinnur. Eisini skal áherðsla verða løgd á, at vandin fyri smittu kann gerast minni á henda hátt: Hav kynsligt samband TIL TEIRRA, IÐ FERÐAST UTTANLANDS Hav kynsligt samband við so fá fólk, sum til ber, og ið hvussu er ikki við onnur enn tey, ið tú kennir ógvu- liga væl. Nyt altíð hit. Í nógvum stórbýum er eyð- kvæmi serliga vanlig sjúka, eitt nú í Keypmannahavn. Av teimum 2156, ið skrásett vóru við sjúkuni frá 1980 til september 1998 í Dan- mark, vóru tey 1566 at finna í økinum í ella nærhendis Keypmannahavn. Hóast størsta talið av fólki við eyðkvæmi í Dan mark eru ] tvikyndir meni lond. eitt nú lond i Afrik: og Asta. har eyðkvæmi e eim sjúk ) er lík samkyndir ell so finnast vani hjá kvinnum og monnun kvinnu t I og ON er vanli | Suðureuropeiskun løndunum Italia, Spania og Fraklandi vóru pr. 15.11.98 åvikavist 42.122 8 48.453 skrásettir ulburði SÍ Ji 1 TIL TEIRRA UTTAN VANDAATFERD Havið kynsligt samband við so fá fólk sum til ber. Halt teg frá tilvildarligum kynsligum sambondum. Nýt íð hvussu er hít. Havið ikki kynsligt samband við prostituerað os fólk, sum nýta rúseitur innanæðra. Eru annars ivamål viðv. eyðkvæmi, so ber til at ringja til eyðkvæmislinjuna 318820, ið svarar alt sam- døgri0. Eisini ber til at ringja til ,AIDS-linjen" í Danmark, tlf. nr. 033 91 11 19, ið svarar allar dagar frá kl. 9 til 23. Sum fleiri ferðir áður skal hiðani at enda verða mælt til, at sjålvbodnir felags- skapir, skúlar, ungmanna- feløg, ítróttarfeløg, tón- leikabólkar, fakfeløg og onnur taka stig til fundir og onnur tiltók viðvíkjandi eyðkvæmi, soleiðis at hetta vandamálið ikki verður burturtagt. Sí talvurnar á næstu síðu