mikudagur 3. mars 1999síða 2

Myndamenn: pri i ið Ki Postadr: Postsmoga 76, Åb rgdarblaðstjóri: | Marknaðardeild: Turið Kjølbro | ne ar úller jór | Jonhard Hammer Niclas Johannesen | Jens Kristian Vang re gren a Blaðstjóri: | Dagbjørt S. Hansen Dagfinn Olsen | AlvurHaraldsen | ti iða Eirikur Lindenskov.- | John Johannessen | Utgevari, uppseting og prent: | ele Og ríggjarleiðari: | Blaðfólk: | Sp/f Sosialurin (- SM Internet: www.sosialurin.fo Bústaður: Argjavegur 26, Argir Sveinur Tróndarson post &sosialurin.fo ítróttarskrivari: Emil L. Jacobsen Dagny Joensen | Aki Bertholdsen, Viðmerkingar: Skelkandi dømi um vantandi almannapolitikk Oddagrein TAÐ var skelkandi at hoyra sjónvarpstíð- indini um sjúka kvinnu, sum roktarverkið ikki kundi taka sær av. Samstundis góvu hesi tíðindini eina ábending um, at tað eru óivað mong sjúk, sum familja og onnur leggja alla orku í at taka sær av. HETTA var tað gamla í Foroyum og hetta er gott. Hesin hugburðurin liggur fram- vegis í føroyinginum, og tað skulu vit vera fegin um. Hann sigur okkum nakað um næstrakærleika og okkara sosiala sinna- lag. Hesum mugu vit ikki sleppa, men verja. Tá tað er sagt, so mugu vit eina ferð afturat ásanna, at okkara heilsuverk - ella roktarskipan - ikki noktar torvin í dagsins samfelagi. Heldur ikki hevur almannaverk- ið skipanir, sum kunnu veita familju ella oðrum nøktandi figgjarligt gjald fyri hjálp ella umsorgan. Í hesum føri er talan um kvinnu, sum maðurin hevur ansað í eini 20 ár. Men nú er. hann farin, og eingin møguleiki er hjá sjúku kvinnuni at koma á rektarheim. Børnini hava arbeiði, og eitt møguligt end- urgjald fyri at ansa mammuni, er so lítið, at tað kann ikki sammetast við eina løn- arinntøku, sum øll hava brúk fyri í samfel- agnum í dag. EIN loysn er funnin - fyribils í hvussu er - men hetta er aftur eitt domi um, at okkara skipanir og tænastur á almanna- og heil- suøkinum eru ikki nóg góðar. Hetta er sagt og ásannað fleiri ferðir, og tey, sum nú hava ábyrgdina, skulu ikki lastast. Aft- urímóti má tann nýggja foroyska almanna- lóggávan verða so mikið fræg, at hon eis- ini hevur loysn á slíkum málum. NU eru í ollum forum góðir møguleikar at seta út í kortið av nýggjum. Í fleiri ár hevur bara verið møguligt at halda tørn og pjøssa um verandi skipanir, hóast onkur nýskipan hevur sæð dagsins ljós. Aðal- orðaskifti skuldi verða um almannamál síðst í januar, men tá útsetti landsstýris- kvinnan í almannamálum tað til síðst í februar, men í dag skriva vit 3. mars. Enn er eingin frágreiðing løgd fram, so tað gongur óivað ein mánaði, áðrenn vit fáa eina hóming av, um veruligur politiskur vilji er at skapa nakað nýtt og framburð- arkent á almanna- og heilsuøkinum. NEYÐUGT er óivað at hugsa oðrvísi, og viðurskifti eiga at verða greinað. Men grundarlagið má enn sum áður verða ein solidariskur almanna- og heilsupolitikkur og ikki brúkaragjaldspolitikkur fólkafloks- ins. Sosialurin gjørdar fosturtøkur Virðið rættin hjá kvinnuni til fosturtøku Í staðin fyri at standa model til eina slíka herferð, áttu politikarar okkara at virt rættin hjá kvinnuni at søkja sær abort, tå umstødur hennara gera tað átrokandi neyðugt, sigur Turið Debes Hentze, sum setir spurningin, um kvinnan sjálv ella ein serfróðingur skal avgera, um hon skal fáa abort Enn einaferð skal spurning- ur setast við rættin hjá kvinnuni at fáa fosturtøku gjørda undir tryggum um- støðum, nevniliga undir læknahond ístaðin av kvak- salvara. Hesaferð í hami av eini skerping av okkara av- oldaðu fosturtokulóg, so leiðis at nú skulu serfrød- ingar avgera, um kvinnan kann fáa fosturtøku I dag verður kanska gloymt, at í botn og grund er fosturtokulógin gjørd fyri at tryggja at kvinnur ikki mistu lívið ella fingu óbót- aligan skaða av fosturtøkum framdum undir ábyrgdar- leysum ótryggum umstød- um. Fosturtøka er ikki nak- að nytt fyribrigdi og bert søgugong gdin vid teimum mongu r: ædslusøgunum um átti at verið nóg mikið at víst á hvussu álvarsliga óhepna stóðu ein kvinna kann koma í, sum gerst við barn óynskt. Graviditetur kann broyta lívsleiðina Hóast samfelagið støðugt broytist og í nógvar mátar er betri og ødrvisi enn fyri 50 árum síðani, so kann tað framvegis nú sum tá seta eina kvinnu í ta álvarsamu og óhepnu stóðu, at hon vel- ur abort framum at føda barnid. Og soleidis fer iva- leyst altíð at vera. At fyri- gigla sær sjålvum ella ødr- um eitt samfelag vid ongum abortum, broytir ikki nógv henda veruleika. Samfelagið verður helst ongantíð so, at eitt gitid egg í bukinum, og sum seinni verður til eitt barn. altíð er vælkomið. Tverturímóti kemur tað ofta tvørt fyri, og hjá summum so tvørt fyri. at best er at beina fyri tí - ongantíð ov skjótt. Ein graviditetur og eitt barn kann broyta lívsleiðina hjá eini kvinnu púrasta. Talan kann td. vera um unga gentu, kanska 14-16 ár, sum skuldi havt alla framtíðina fyri sær, hvussu nú við skúlagongd, útbúgving og øðrum. Er tað alt líkamikið, ella er tað minni vert enn tað lív sum veksur í búkin- um á henni, og sum enn als ikki er blivið eitt menniskja, og sum hon annars onki annað følir fyri enn sum ein stóran trupulleika. Og er tann lítli klumpurin i búk inum eisini so nógv verdur. at hesin skal liva fram um alt - og so er líkamikið hvussu lívið hjá kvinnuni og barninum. tí óynskta, ann- ars verður, tá tað kemur í hesa ikki altíð tespiligu verð. Eru tey yvirmenniskju At banna kvinnum fostur- tóku bert við tí eini grund- geving at hetta er at týna lív - gudsskapt lív - og á henda hátt útrópa kvinnurn- ar og læknarnar sum dráps- fólk. er ein herferð sum ikki fyriheldur seg til veruleikan og dagligdagin hjá okkum menniskjum, men sum við sjálvrættvísi og ofta við bíb- liuni í rygginum, skal siga øðrum hvussu tey skulu liva. Ofta ivast tú í, um við- haldsfólkini til slíka herferð hva í hesi verðini sum menniskju. kanska eru tey yvirmenniskju - ella liva tey kanska á ein slíkan hátt. at tey ongantíð koma út fyri slíkum lagnum. Lata tey kanska eyguni aftur. Kvinnan veit best sjálv Tey mongu seinni árini er fosturtøkan framd undir skipaðum viðurskiftum undir læknahond i Føroyum ella aðrastaðni. Hetta hevur kanska fingið onkran at gloymt ella at undirmeta, at ynskini hjá kvinnuni til fost- urtøkuni eru eins sterk og áður. Viðhvert verður ført fram. at nú gongur tað so lætt og automatiskt. Tíbetur gongur tað lættari nå, men automatiskt verður tað ong- antíð. Gentan ella kvinnan sum er uppá vegin, er tann. sum best av øllum eigur at vita, um hon ynskir at føda barnið, sum nú stendur henni í boði. Tað er hon sum fyrst av øllum skal taka sær av barninum, tá tað kemur í verðina og geva tí umsorg- an. Tað er hon sum veit. hvor påpin er, og um stuðul kann væntast frá honum. Tað er hon sum veit, hvønn stuðul hon kann vænta frá sínum nærmastu. Tað er eis- ini hon sum veit best, um hon yvirhøvur ynskir eitt barn undir teimum umstød- um hon livir undir, og tað er eisini hon sum skal av- gera. um hon heldur at eitt barn verður ein ov stór forð- ing i livi hennara til at hon t.d. kann fáa eina skúla- gongd ella útbúgving, sum hon kanska hevur ætlað sær ella stendur mitt í. Og tað er tískil eisini hon sum best viet, hvat barnið hevur i væntu. Seksuallívið er enn tabu hjá summum Tíbetur nýtast fáar kvinnur í dag at fáa abort, tí tær ikki eru giftar ella ikki hava ein pápa til barnið - og treyð- ugt so, at innan summi umhvorvi eru hesar reglurn- ar enn galdandi. Og so trag- ikomiskt tað er, so eru júst hesir bólkar ofta eisini ímóti abort. Hvussu ger tann gent- an. Fær hon abort í loyndum ella eigur hon eitt barn við ongum pápa. Og fyri at tað skal vera heilt fullfíggjað, so er hetta ofta sama genta sum ikki fær neyðuga seks- ualundirvísing heima og um foreldrini skuldu bestemma so heldur ikki í skúlanum - tí seksualundirvísing er privat øki. Seksuallivid er framvegis tabu innan nógv- ar familjur. Tað skal ikki yvirlátast til serfrødingar at finna útav, um abort skal loyvast van- ligum frískum kvinnum. Tað er kvinnan sjálv sum evt. saman við lækna sínum skal finna fram til, um tað er hennara veruliga og væl- umhugsaða sannføring, at hann ikki ynskir at eiga barnið. Evt. ráðgevarar skulu ikki hava til uppgávu at fortelja kvinnuni, hvat er best fyri hana, men bert saman við henni finna fram til hver stóða hennara er. Avgerandi er, eisini fyri eft- irtíðina, at tað er hennara avgerð. og ikki avgerðin hjá foreldrum, serfrødingum ella øðrum sum liggur til grund. Ein avgerð um abort er ein álvarslig avgerð og tað er at undirmeta kvinnuna og hennara avgerð yvir lív hennara at taka frá henni rættin sjálv at velja, um hon ynskir abort. Tað er hennara lív og lívsleið sum skal virð- - Bert eitt herróp um at lív ikki má týnast< er at einfaltgera lívið, men hetta herróp er klárt og lættskiljandi og tískil væl hóskandi á politiksa vigvøllinum, sigur Turið Debes Hentze ast og setast uppmóti lívið hjá fostrinum - og so eisini lívinum og innihaldinum í lívinum hjá evt. barnið. Bert eitt herróp um at »liv ikki má týnast< er at ein- faltgera lívið, men hetta her- róp er klárt og lættskiljandi og tískil væl hóskandi á pol- itiska vigvøllinum. Sjálv- andi kanst tú siga at tú resp- ekterar hetta sjónarmið teirra, men kortini geri eg tað ikki meiri enn so, at eg hugsi at onkur av hesum viðhaldsfólkum høvdu tagt ella Kanska verið minni harðmælt. tann dag tey høvdu trupulleikan tætt at sær og veruliga skiltu hvørja menniskjalagnur tað snúði seg um - og skiltu at her snúði seg ikki bara um orð. Istadin fyri at standa model til slíka herferð og siga lítð og onki, so haldi eg stundin átti at verið kom- in fyri politikkarar okkara at virða henda rættin hjá kvinnuni at søkja sær abort, tå umstødur hennara gera tað átrokandi og neyðugt, og nútímansgera lóggávu okkara soleiðis, at kvinnan tær fyrstu 12 vikurnar av graviditetinum einsamøll, evt. saman vid lækna sin- um, tekur hesa avgerð. Turið D. Hentze